Durban 2008, 2009, 2010 & 2011

Terug (3)

2011-07-13T07:00:00.000-07:00

Al mijn herinneringen aan intercontinentale vluchten (vanaf mijn derde ongeveer) beginnen met de vreemde staat waarin ik enkele uren voor de vlucht terecht kom. Een soort niemandsland. Een soort tijdloosheid. Een afgesneden zijn van de plek waar ik van vandaan ga en van alle mensen die die plek bevolken. Meer nog dan anders kan ik van een afstandje naar mensen en dingen kijken en luisteren en ze ruiken, omdat ik weet dat ik de volgende dag weer gewoon in de Plus op de Voorstraat in Utrecht mijn pak yoghurt, en broccoli met een tartaartje koop.

Het is een onthecht gevoel, maar ergens ook wel prettig, omdat al mijn zintuigen in een verhoogde staat van paraatheid lijken te zijn (wat niet zo handig is als je 11 uur lang in een koker in de lucht moet hangen met je knieën tegen de stoel van je buurman).

Nog steeds vind ik het winterlicht van Johannesburg iets fenomenaals: het groen van de bomen is groen, en het blauw van de hemel is blauw, en het licht filtert door de bladeren. De lucht geeft me een gevoel van ruimte, ookal is Johannesburg vergeven van de smog. Ik kan voelen dat ik op 1800 meter hoogte zit, en die associatie ken ik alleen maar van de bergen in Indonesië. Fris, leeg, stil, ruimtelijk. Heerlijk.

Vanavond vlieg ik terug naar Nederland en vanmiddag had ik een afspraak met een kennis uit Pretoria. Dat was een beetje ver voor mij in een taxi, dus we spraken af in Sandton (in Johannesburg maar dicht tegen Pretoria aan), op het Nelson Mandelaplein. Madiba wordt een dezer dagen zoveelennegentig, maar niemand heeft in geen maanden meer iets van hem vernomen. Sommigen vragen zich af of hij nog wel onder ons is.

Op het Nelson Mandelaplein staat een grotesk standbeeld van de vader van de natie. Ik was een beetje vroeg, dus ik stond in de winterzon op het plein naar het standbeeld te kijken en naar de mensen eromheen, in mijn plezierige staat van onthechting ter voorbereiding op mijn verblijf in de vliegende en brullende cocon van de KLM.

In Sandton woont en werkt de rijkere middenklasse van Zuid-Afrika. Mensen die iets te besteden hebben en vinden dat ze iets te vertellen hebben. Het plein was bedrijvig; Madiba zou er met plezier naar kijken: een Afrikaner familie begroet elkaar met blije singsongerige kreten vol "Ag" en "Lekker". Een Indiase familie, gesluierd en wel, steekt sloffend het plein over terwijl kinderen en kleinkinderen er in winkelwagentjes omheen racen. Zwart en wit worden betekenisloos in nette kantoorpakken. Iedereen wil op de foto met de reusachtige Madiba in brons, inclusief de Japanse toeristen. Ze omhelzen zijn been innig.

Ik moest denken aan de opmerking die Louise enkele jaren geleden maakte, tijdens mijn eerste verblijf in Durban in 2008: de criminaliteit is verschrikkelijk, zei ze, en het gevoel van onveiligheid ook, maar ik kan je vertellen dat het niet half zo erg is als de apartheid, toen we - ook als blanken - bang moesten zijn om met iemand met een andere huidskleur over straat te gaan.

Sommige van mijn vrienden, ook zwarte, vinden dat Madiba's tijd gekomen is. Maar dat durven ze niet hardop te zeggen. Hij is een icoon, net als Miriam Makeba en Hugh Masakela en een land wordt niet volwassen als het zich blijft vastklampen aan iconen, hier vervat in monsterlijk brons. Het is niet voor niets dat hij zich wijselijk heeft teruggetrokken uit het openbare leven.

Maar nu zijn verjaardag nadert, klinkt op alle radiostations zijn stem. Met de Zoeloe taxichauffeur die me naar Sandton reed, hoorde ik hem uit archiefopnamen spreken over menselijke waardigheid en vrijheid. Weet je wie dat is? vroeg de chauffeur me met verstikte stem. 'Het is Madiba' zei ik en ik won de jackpot. 'He is the father of our nation' zei de chauffeur en hij hield de volgende vijf minuten niet op met stralen.

Als 'honorary South African' (zoals mijn vrienden me nu noemen), tegen wil en dank geobsedeerd door de verschillende bevolkingsgroepen van dit land, denk ik: wanneer zegt een Zoeloe zoiets over een Xhosa? Gewone Zoeloes vinden Xhosa's arrogante klootzakken, net als Wildersstemmers uit Limburg niks van cultuurminnende randstedelingen moeten hebben. Ze verdelen de baantjes en verpatsen het geld van de belastingbetaler met linkse hobby's. Maar Madiba wordt niet gezien als Xhosa, hij staat boven al dat gesodemieter over afkomst, taal, en klasse. Wat gebeurt er als hij er niet meer is?

Madikwe

2011-07-13T02:30:00.000-07:00

Het natuurreservaat Madikwe, aan de grens met Botswana en aan de rand van de immense Kalahariwoestijn, is op zijn eigen manier spectaculair. Struikgewas, savanne, maar met een weidsheid die ik in Europa nooit ben tegengekomen. De weg verdwijnt aan de horizon. En verder is er niets. Lijkt het. Want tussen het struikgewas leven de meest uiteenlopende wilde dieren. En het is eten of gegeten worden. Onderstaande geschoten buit is niet geschikt voor mensen met een zwakke maag en vegetariërs.

Ik heb genoten.

The big five: olifant, buffel, neushoorn, leeuw en luipaard hebben we allemaal gezien, afgezien van de grote hoeveelheid impala [antilopes], koedoes [herten], een hyena, veel giraffen, en een oneindige hoeveelheid vogels.

Dit is geen onschuldig rund, niet voor niets één van de grote vijf. Als je een stier kwaad maakt dan is het snel gebeurd met je.

Kijk ook naar de vogeltjes op de nek van de giraf, die hem verlossen van teken en andere insecten. Mooie symbiose.

Een bruine hyena, zie je niet vaak.

Neushoorns. Zeldzaam schuwe dieren en niet zonder reden want er wordt verschrikkelijk gestroopt. Hun hoorns worden gebruikt voor traditionele Oost-Aziatische geneesmiddelen en Chinese handelaren betalen er kapitale bedragen voor. Ze waren snel weer weg.

Met z'n zessen op stap. Erg gezellig. Erg wit. Dat wel.

Boven alive and kicking, maar hieronder...

...een op hol geslagen olifantenstier moest afgemaakt worden en wordt aan de wilde dieren gelaten, ...

...maar deze leeuw is eigenlijk zieliger. Hij kon zich nu nog te goed doen aan de afgemaakte olifant, maar toen hij opstond, liep hij mank. Mank lopen betekent niet kunnen jagen - niet kunnen eten - verhongeren. Deze leeuw is ten dode opgeschreven. Ben blij dat ik mijn voedsel niet meer hollend hoef te verzamelen...

En dit was de catch van de hele trip: een luipaard! Een prachtige elegante kat die zich alleen sporadisch laat zien, maar deze was tamelijk relaxed, hoewel hij op een gegeven moment wel echt genoeg had van al die lampen op zijn hoofd.

Lekke band! Iedereen uit de auto, en kijken of er geen wilde dieren in de buurt zijn. Gelukkig was er een ranger in de buurt die een reserveband bij zich had, want de onze had geen reserveband meer.

Giraffen kunnen zich goed tegen leeuwen verdedigen. Met één trap met hun lange benen kunnen ze een leeuw doodslaan. Maar ze moeten ook slapen, en in tegenstelling tot paarden slapen ze niet staand. Op zo'n moment kan een leeuw toeslaan en dat hebben deze jongens gedaan.

Ze bewaken hun buit tegen hyena's, luipaarden en roofvogels. Intussen eten ze zich vol en liggen verzadigd met bolle buiken de verte in te staren of te slapen.

We konden heel dichtbij de leeuwen komen omdat ze het voertuig waar we inzitten als een vreemd maar wel bekend groot dier zien waar ze niet zo nodig iets mee moeten. Zodra je opstaat, of een arm uit de (verder helemaal open) auto steekt, herkennen ze je als mens en kunnen ze je aanvallen. Maar zolang je ze niet als mens herkennen is er niets aan de hand.

Durban in megaspeed

2011-07-07T09:59:00.000-07:00

De afgelopen twee dagen heb ik Durban in megaspeed gedaan. Ook daar was het ongewoon koud en regenachtig. Toepasselijk voor een eetafspraak op maandagavond met mijn ex, die – zoals ik verwacht had – de ene helft van zijn rol in het verhaal zwaar overdreven vond en zich de andere helft gemakshalve niet meer kon herinneren. Wat een onvolwassen klojo. Blij dat dat hoofdstuk nu definitief afgesloten is.

Dinsdagmorgen op de universiteit: met Sazi praten over de boventoonreeksen van de uMakhweyana bow, lekkere hardcore musicologie, die ook voor maskanda relevant is. Daarna lunch met vrienden in het Jaipur Palace – want zonder curry en soji kun je Durban niet bezocht hebben.

En ‘s middags was Selby er, die me eerst naar het BAT-Centre bracht om Njabulo op te halen. Njabulo heb ik leren kennen in Nederland toen hij met de nu wijlen Shiyani Ngcobo op tournee was als djembéspeler. Naast het bespelen van West-Afrikaanse percussie is Njabulo timmerman en ik ben udadewethu (zijn sis). Daarna naar het Stables Theatre waar Skho aan het repeteren was. Donker intussen. Razend verkeer rond Warwick Triangle, zwermende mensenmassa op weg naar huis, een minibustaxi die voor onze ogen (maar ver buiten ons bereik) uit de bocht vloog. Selby moest naar huis. Skho was nog niet klaar met repeteren. Op zo’n moment ben ik blij dat ik weet wie ik kan vertrouwen en wie niet. Njabulo is mfuwethu (mijn broer) en er zijn geen onderliggende verwachtingen op allerlei vlak die tot onverwachte situaties kunnen leiden, omdat we het daar uitgebreid over gehad hebben en die uitgesloten en terzijde geschoven hebben. Ik waardeer nu wat een groot goed het is om daar gewoon over te kunnen praten. En hoe zeldzaam dat is in deze patriarchale contreien.

Selby stuurde één van zijn hulpchauffeurs en liet me met een gerust hart achter; in de twintig minuten dat we in het donker stonden te wachten en keken hoe de taxibus werd weggesleept heb ik alleen maar met aardige mensen gesproken. Ik voelde me geen moment onveilig. En ik verbaasde me weer over de angststuip waar veel Zuid-Afrikanen in verkeren. Vlak bij de haven is een weg waar Mageshen vroeger altijd met een rotvaart doorheen reed. Ontzettend onveilig daar, met die hostels en ruwe havenarbeiders op straat. Gister reed ik er met Sazi doorheen en vroeg: het is hier gevaarlijk he? Neehoor, zei Sazi, hier is nog een gevoel van een traditionele gemeenschap; mensen letten op elkaar. Het is hier veel veiliger dan in andere delen van de stad.

Skho, Njabulo en ik reden naar Florida Road, het uitgaansgebeuren in Durban. Skho had me vorig jaar al een Zoeloenaam gegeven, Nompilo (niet geheel zonder achterliggende reden) en nu leerde ik de vele verschillen tussen deep zulu en urban zulu. Andere woorden, andere uitspraak. Skho, mijn leeftijd, spreekt deep zulu, van het platteland, Njabulo, 10 jaar jonger, beheerst het plattelandszoeloe niet meer zo goed. Hij spreekt een urban zulu en ze hebben soms moeite elkaar te verstaan.

We moesten op tijd klaar zijn met eten, anders konden Njabulo en Skho geen vervoer meer krijgen naar de township. Sazi gaf ons een lift in zijn van. Joepie! Achterin het bakkie! Sinds Indonesië niet meer gedaan. Lekker scheuren door de stad. Weer langs Warwick Triangle, naar het busstation. Nog zo’n levensgevaarlijke plek waar niets aan de hand is. Ugh. Ik blijf heus voorzichtig doen hoor. De statistieken spreken boekdelen, maar dat neemt nog steeds niet weg dat het leeuwendeel van de mensen je gewoon goedgezind is.

Daarna met Sazi en Xolani de hele avond muziek zit luisteren in Xolani’s flat en rooibosthee met whiskey gedronken. De heren vonden dat mijn ex mijn geld aan me terug moet geven. How are we gonna get Barbs her money back? Ze stelden voor om een paar jongens op te trommelen die hem ‘het zonder probleem in een paar uur tijd zouden kunnen laten terugbetalen’. Wat gebeurt er als hij niet betaalt, vroeg ik. Xolani wreef eens over zijn bebaarde kin. ‘Oh, he will pay’ zei hij rustig. Ik kreeg het een beetje benauwd. Allerlei oncontroleerbare scenario's borrelden in mijn hoofd op. Mageshen een paar gitaarvingers laten missen is natuurlijk niet moreel verantwoord, maar wel een aanlokkelijk idee. Maar zijn kleine nichtje met een kogel in d’r hoofd in de goot is een ander verhaal. Laat maar, zei ik. Geld is niet belangrijk. Het blijft moeilijk in Zuid-Afrika: inschatten hoe de vlag erbij hangt, want Sazi en Xolani maakten natuurlijk gewoon een grapje. Ik zat weer even in een wantrouwigheidsstuip. Toch gevaarlijk hè, die Zoeloes. Ze konden erom lachen.

Mijn hoofd en hart raakten helemaal opgeruimd van een goede strandwandeling een paar uur voordat ik vertrok: uitwaaien op het beachfront, mooi laag winterlicht achter de bergen zien, en de roep van de oceaan voelen, maar er toch niet inspringen. Het mooiste was een grote heldere regenboog over de baai van Durban. Hij kwam helemaal uit de baai omhoog en reikte door tot diep in de zee: mooie symboliek voor de regenboognatie, het samengaan van regen en zonneschijn en “closure”.

Nu zit ik in Johannesburg in Melville – het Montmartre van Zuid-Afrika - in Grant en Angus’ prachtige huis naar pianoconcerten van Mozart te luisteren naast een zelf aangestoken houtkachel en ik eet een avocado uit eigen tuin. Zaterdag vertrekken we voor een weekendje weg. Zuid-Afrika laat me nog steeds duizelen, en soms heb ik dat nodig om te weten dat ik leef.

Ras

2011-07-03T11:32:00.000-07:00

Ik ben op bezoek in een land dat ik nu een beetje ken. Ik kan me er soms deelgenoot van voelen en er soms als buitenlander van een afstandje naar kijken. (Die illusie koester ik tenminste.) Hoe langer ik er ben, hoe bewuster ik heen en weer beweeg tussen participatie en observatie, maar ze raken vanzelfsprekend ook steeds meer verstrengeld.

Vorig jaar al voelde ik dat het spannende-nieuwe-dingen-kijken/horen minder belangrijk werd, en het bestuderen-van-mijn-eigen-positie-ten-aanzien-van-die-dingen belangrijker. Mijn exotisme kreeg meer reliëf, maar het blijft exotisme, als ik eerlijk ben. Ik weet soms niet wat ik met dit land moet, wat ik met dit onderzoeksonderwerp moet, voel me hopeloos vervreemd en tekortschietend, maar juist dat onbehagen is een voorwaarde om onderzoekend te kunnen blijven en er hopelijk ooit iets zinnigs over te kunnen schrijven.

Ik was gisteren weer op zo’n ontzettend ‘wit’ feestje in Durban. En ik heb de neiging daar nogal pedanterig over te doen: nog geen 10% witten in dit land en toch kun je het voor elkaar krijgen om een feest met vijftig man te geven, waar welgeteld 2 Indiërs en 1 zwarte peuter rondlopen (de witte vader van de peuter was er wel, maar de zwarte moeder niet). Waarom ben ik me bij elke Zuid-Afrikaanse gelegenheid bewust van de quota? Dit land is nog steeds volstrekt geobsedeerd door ras en ik word hoe langer hoe meer deel van die obsessie.

De wetenschappelijk medewerkers van de Universiteit van KwaZulu-Natal op het feestje uitten een groot gevoel van angst en bedreigdheid. Want het nieuwe beleid op de universiteit is: alle oude witte mannen moeten weg. Oprotten. Kennis en ervaring doen er niet meer toe. Huidskleur wel. De rollen lijken omgekeerd. Ik snap die angst heel goed, en kan me goed inleven in de woede over een voortgezet (gespiegeld) racisme.

En toch – weet ik van veel (witte en niet-witte) Zuid-Afrikaanse vrienden – hebben veel witte Zuid-Afrikanen (ook de meest uitgesproken antiracistische) een onbewust, onbekritiseerd gevoel van ‘entitlement’. Het is vanzelfsprekend een groot huis met een grote tuin en drie man personeel te hebben, want je kunt het betalen. Het is vanzelfsprekend een goed betaalde baan te hebben, want je hebt er de kwalificaties voor. Het is vanzelfsprekend niet-witte Zuid-Afrikanen vriendelijk doch beslist te laten weten hoe de vork aan de steel zit, want je kunt er heus vanuit gaan dat jij je zaakjes beter op orde hebt dan zij. Mijn niet-witte Zuid-Afrikaanse vrienden worden er razend van, vooral omdat deze houding voortkomt uit een zelfverklaarde progressiviteit en rassenblindheid. Daarmee wordt elk tegengeluid doodgeslagen, met name het tegengeluid dat deze voorrechten zonder apartheid waarschijnlijk niet verworven zouden zijn.

Juist die afwezigheid van een tegengeluid maakt het zo gecompliceerd: als zelfverklaarde antiracist maak ik een statement als ik verklaar dat ik Zoeloe-, Xhosa-, Tsonga-, Indiase, EN Afrikanercontacten heb. Een dergelijke verklaring geeft me kosmopolitische en antiracistische status, terwijl die verklaring in wezen racistisch is, want niemand weet waar ik naar verwijs als ik het over deze bevolkingsgroepen heb: uiterlijk? taal? culturele waarden? muziek? ...

Door mijn contacten met niet-witte Zuid-Afrikanen ben ik me bewust geworden van de betrekkelijkheid van mijn eigen rassenblindheid, en het gapende gat tussen mijn intenties ("ras is een constructie") en mijn gedrag (opluchting als het gefluit naar mij in een verder verlaten straat van een witte man blijkt te komen en niet van een zwarte).

En niks menselijks is me vreemd. Ik vind een groot huis met een veranda en een tuin vol bougainvillea’s en bananenbomen en drie man personeel ook heeeerrrlijk. En ik leg andere mensen – beroepsgedeformeerd als ik ben – ook graag uit hoe de wereld in elkaar zit. En ik wil ook geen incompetente idioot op een verantwoordelijke positie in mijn werkomgeving. Al deze universeel menselijke behoeften worden in Zuid-Afrika raciaal ingevuld. _Nog steeds…_, of misschien _al…_. Want soms heb ik het gevoel dat dat ook in Europa steeds vaker gebeurt.

Midwinter

2011-07-03T03:00:00.000-07:00

Het is zaterdagmiddag kwart over vijf, bijna donker en ik ben in Durban onder dak in Mackaya Bella guesthouse. Er is nog weinig veranderd sinds ik hier in augustus 2008 voor het eerst neerstreek. En eindelijk ben ik wat opgewarmd na 5 dagen in een steenkoud Grahamstown.

Kou is een relatief begrip (net als pijn en warmte en liefde, denk ik). Het is in Grahamstown in de winter bij lange na niet zo koud als in Nederland in december, maar omdat het maar een paar weken per jaar koud is, heeft geen enkel huis verwarming. En omdat het veel meer weken per jaar erg warm is, hebben de meeste openbare gebouwen wel airconditioning. In de faculteit Sociologie van de eerbiedwaardige Rhodes University (die eigenlijk omgedoopt zou moeten worden in Cecil University ofzoiets – in Rusland hebben ze immers ook geen Stalingrad meer…) vond de conferentie van de International Association for the Study of Popular Music plaats. En de airconditioning was niet te stoppen. Buiten was het 14 graden, binnen 12; iedereen zat met mutsen op en jassen aan blauw aangelopen naar de presentaties te luisteren. Welkom in Afrika.

Ik vind mezelf een bikkel als het kou betreft. Maar dat is omdat ik weet dat ik binnen een uurtje ofzo weer in een goed verwarmde woonkamer of keuken terecht kan. Bluf dus. Nu stapelde de kou zich op tot in mijn botten. Maar ik had een toevluchtsoord: bij Hilde in haar cottage. Hilde woont met haar twee hondjes tussen haar zelfgebakken potten in een gezellig rommelhuis. Ze is al oud, en wat doof, maar nog heel erg levendig en ze stommelt met een kruk langs haar doorgezakte banken, rafelige kamerschermen en Afrikaanse maskers. Het huis is te groot voor haar, dus de voorkamers verhuurt ze soms, als ze er zin in heeft of wat centjes wil bijverdienen. En omdat er in Grahamstown dankzij het jaarlijkse National Arts Festival geen hotelkamer meer te vinden was, nam ik haar aanbod dankbaar aan. Veel wollen dekens, een elektrische verwarming en een harde warme douche. Hmmmmmm.

Hilde verzorgt geen ontbijt en doet met haar oude benen ook geen kamerdienst (het leven is te kort voor dat soort dingen, vindt ze), maar, net als zoveel andere mensen in Afrika (wit of zwart), is ze zo vanzelfsprekend gastvrij. Eerst dacht ik (met mijn bindingsangst) dat het een behoefte aan gezelschap was, maar ze is teveel een vrijgevochten vrouw om die indruk lang te laten bestaan. Hilde is geboren en getogen in Namibië en ze vindt het heerlijk om Duits met me te babbelen. In haar grote leunstoel met vijf dekens over haar manke benen vertelt ze me prachtige verhalen over de muziek van de Herero. Ze mist haar familie die nog in Namibië woont, en centjes om erheen te reizen heeft ze eigenlijk niet.

Vanmorgen om 7 uur, toen ik het vliegtuig naar Durban moest halen, was er koffie in de keuken en stond ze erop me naar het opstappunt voor de shuttlebus te brengen. “Ik kleed me nu aan!” gilde ze en daarna reed ze haar rammelende oude bakkie (pick-up) met de kwispelende hondjes op de achterbank de garage uit.

‘Mijn ene dochter is makkelijk’, zegt ze in de auto, ‘die is zoals ik en rommelt wat rond, maar mijn andere dochter’ – ze trekt een zuinig mondje – ‘als ze bij me thuiskomt zegt ze: “Ik weet het gewoon niet meer. Wat moet ik hiermee…mijn familie, zo’n rotzooi.” Hilde schatert het uit en trapt het gaspedaal flink in. Ze geeft me bij de bushalte een stevige knuffel. “Auf wiedersehen” zeg ik, maar dat weet ze nog zo net niet. ‘We zullen zien. Als ik er dan nog ben.’ Het is het mooie en ook het droevige van op reis zijn: je ontmoet leuke mensen die je misschien wel niet meer terugziet.

Contact

2010-07-30T06:38:00.000-07:00

Veel van mijn drijfveren komen voort uit een zoektocht naar verbondenheid met andere mensen, contact maken. Of anders gezegd: het voorkomen, vermijden of neutraliseren van gevoelens van onthechting en verlatenheid. Dat is zonder twijfel voor de meeste mensen zo, maar ik word me er hoe langer hoe meer bewust van.

Daarom ben ik misschien ook wel dit werk gaan doen: waarom zou ik me wel verbonden kunnen voelen met een links-liberale, agnostische muziekwetenschapper uit de Randstad en niet met een christelijke jazz-gitarist uit Durban of met een vooroudervererende maskandi die onder een trottoir woont?

Skho had me dinsdag uitgenodigd om de nacht door te brengen bij haar thuis. Bij haar thuis is niet onder de stoep in Durban, maar in Highflats, zo’n twee uur rijden ten zuiden van Durban. Haar dorp, haar village, haar kraal. Dat is haar echte thuis.

De meeste zwarten in Zuid-Afrika hebben nog steeds twee thuizen: eentje op het platteland (met een lemen hut, een stukkie grond en wat beesten) en in de stad (waar het geld verdiend moet worden). Die constructie komt voort uit de vernietigende gevolgen van gedwongen arbeidsmigratie in de vroege twintigste eeuw. Als je het over onthechting wilt hebben, dan is die ontwikkeling een goed voorbeeld.

Toen er goud en diamanten werden ontdekt in Zuid-Afrikaanse bodem werden bijna alle zwarten op een of andere wijze gedwongen hun rurale bestaan op te geven en naar de stad of de mijnen te trekken om in hun onderhoud te voorzien. Maar steden waren exclusief “blank” domein en zwarten mochten er niet wonen. Ze werden ondergebracht in zogenaamde hostels aan de rand van de stad, waar ze 10 maanden per jaar hutjemutje op elkaar kampeerden om de overige 2 maanden van het jaar “thuis” door te brengen in de kraal bij hun vrouw(en) en kinderen. Veel van de huidige (reeds beschreven) sociale problemen vinden hun oorsprong in het feit dat zoveel zwarte gezinnen permanent ontwricht waren, vrouwen op elkaar aangewezen, kinderen praktisch gezien vaderloos.

Het is nog steeds zo. In Skho’s dorp vind je vrouwen, kinderen tot een jaar of achttien en oude-van-dagen. Ik besefte dat ik voor het eerst een voorsprong heb op al die welbekende Zuid-Afrikaanse mannelijke antropologen die zo lacherig tegen me doen: een (witte) vrouw die een viriel genre als maskanda (dat in die hostels in de steden ontstond) wil onderzoeken. Ik heb nu twee dagen doorgebracht met “de achterblijvers”: degenen die thuis wachten tot de mannen een paar weken per jaar naar huis komen en intussen de boel draaiende houden. Maskanda is ontstaan in die "tussenruimte": de interactie tussen wat er in de hostels in de steden gebeurde en wat er in de dorpen aan traditionele speeltechnieken en instrumenten nog bestond.

Een pittoresk valleitje in de heuvels waaruit stemmen van vrouwen, kinderen, kippen, een loeiende koe en een blaffende hond opstijgen. Dat alleen al geeft een gevoel van geborgenheid. Er is geen stromend water, soms elektriciteit, dus je gaat met z'n allen om een vuurtje zitten in een ronde lemen hut zonder schoorsteen; binnen een paar minuten staat het blauw van de rook en dat blijft zo. Af en toe naar buiten onder de sterrenhemel om wat lucht te scheppen.

Het was een exotistische trip. En ik voel steeds duidelijker hoe exotisme niet alleen nieuwe-spannende-dingen-kijken is, maar ook het opwekken-van-gevoelens-van-onthechting.

Ik versta woorden en een paar idiomatische zinsconstructies in Zoeloe, maar meer dan een vaag idee van het onderwerp heb ik nog steeds niet, laat staan dat ik een gesprek kan voeren. Skho’s familie spreekt nauwelijks beter Engels dan ik Zoeloe spreek. De verbale communicatie bleef dus beperkt tot goeiedag, dankjewel, het eten is lekker en wat is het mooi hier. Terwijl de onderlinge gesprekken in Zoeloe doorgingen, was ik overgeleverd aan mijn eigen gedachten, die het welbekende palet doorliepen van het werkgerelateerde “ik moet niet vergeten te…” tot het voor de zoveelste maal uitdokteren van vileine wraakacties tegen mijn ex. Misschien ben ik daarom wel zo’n verbaal persoon: ik moet blijven praten om mezelf af te leiden van mijn eigen mentale gemaal.

Bovendien werd ik door Skho als een lilliputter in een freak show het dorp doorgesjouwd, van de ene zus naar de andere, 8 stuks van 1 vader en 2 moeders. Iedereen even idolaat: "een umlungu (witte) in mijn huis. Het is toch niet te geloven." Ik bedacht met een zeker cynisme dat dat bij Mageshen thuis - alle oprechte warmte en hartelijkheid ten spijt - eigenlijk ook zo was. Ik was dan wellicht geen lilliputter in een freakshow, maar wel een witte trofee. In het begin vond ik het heerlijk om zo behandeld te worden: als een kostbare schat op een voetstuk. Maar uiteindelijk is dat het summum van onthecht zijn.

Dus ik voelde me niet zo jofel. Tot Skho’s neven ten tonele verschenen. Verlegen jongens van 18 voor wie ik een fles wodka en een fles whiskey had meegebracht. Andere mannen waren er niet, dus de drie jongens leegden de twee flessen maar onder elkaar, want vrouwen drinken niet. Dat werd een vrolijke boel. Een van de jongens stond op. "Isihliiiiingi" brulde hij "Haibo!" brulde zijn broer. "Isihhhhliiiiingi" herhaalde hij. "Isihhhhliiiiingi" antwoordde de hele hut, sneller en ritmischer, met armbewegingen en ritmisch gestamp. De twee broers stonden op en begonnen te stampen, duwden hun hoofden tegen elkaar. Als twee vechtende stieren. De kindertjes op de mat schaterden het uit.

"Isihhhhliingi" brulde een van de neven toen naar mij. Isihhhliiiiingi" brulde ik terug. Weer steeds ritmischer en sneller. Elkaar imiterend met arm- en stampbewegingen erbij maakten we onze ritmische vraag-antwoord dans. Het was een magisch proces en een vorm van contact die me spoorslags uit mijn morose gepieker haalde.

Misschien richt ik me meer op de muzikale klankeigenschappen van Zoeloe omdat ik zo weinig Zoeloe versta. (Ik heb geen idee wat het woord isihlingi betekent.) Maar ook Johnny Clegg, die vloeiend Zoeloe spreekt, heeft me laten horen hoe Zoeloes spraak "vermuzikaliseren", hoe het ritme van de medeklinkers, toonhoogteverschillen, klankkleur, intonatie van woorden en zinsconstructies uitgebuit, herhaald en gesublimeerd worden tot abstracte klankstructuren en bewegingen. En dat is precies wat we aan het doen waren: on the spot. Om non-verbaal contact te maken. En ik moest weer aan het artikel van Nettl denken: een spraak-muziek-dans ineen.

Een van Skho's zussen zette een leeg watertankje tussen haar benen en begon met twee ongelijke stukken brandhout te trommelen: het dansen was begonnen. Een voor een deden we onze dans. Ook de kinderen. En ook ik.

Ik blijf erbij dat verbale communicatie voor mij noodzakelijk is om me verbonden te voelen met anderen, maar dit bezoek was wel een goede oefening in het voelen van andere vormen van contact maken waar ik minder goed in getraind ben, maar die ik wel elke dag gebruik: muziek, beweging, lichaamscontact, samen dingen doen.

Gelukkig sliepen we niet in de hut waar we het vuur gemaakt hadden; dan was ik zonder twijfel overleden aan een koolmonoxidevergiftiging. In de lemen hut ernaast waren vier kamers. Eentje had een bed. Daar mocht ik in, samen met een van de andere meiden, de overige vier vrouwen gingen op de grond liggen. De hele vloer was bezaaid met lichamen, gezellig tegen mekaar aan. Het was als logeren met een vriendinnenclub als je 10 bent, de hele nacht liggen giechelen en gezellig tegen elkaar aanliggen. En geen man durft dat domein binnen te treden. Ik sliep heeeeerlijk.

Het eerste wat we de volgende dag deden was water halen. Daar had Skho me op voorbereid. Je kunt niets als je geen water hebt. Poepen en plassen doe je boven een gat in een hokkie achter in de tuin. Dat deden we tot voor kort in Nederland immers ook nog en al die fervente Nederlandse kampeerders doen het ook nog steeds. 's avonds moet je er niet opgaan want dan heeft iemand er desinfecterende chemicalieen op gegooid en dan krijg je acuut geirriteerde luchtwegen.

Ik dacht dat we sochtends naar de rivier moesten lopen om water te halen. Maar de rivier (umfulo) is in de brede zin van het woord een plek waar je water haalt. Sinds enkele jaren is dat een tap 200 meter verderop. Skho's dochter, met een mexicotruitje, is nauwelijks vijftien. Ze is fysiek gezien half mijn omvang, maar ze sjouwt met gemak 20-literemmers met water op haar hoofd. Ik kreeg een 5-literemmertje en mijn handen trilden na een uur nog.

Pas daaarna ontbijten met pompoenpuree in de rookhut.

En toen verloor ik het contact. Skho wilde dat ik met alles meedeed. En dat waardeerde ik enorm. Ik werd niet (alleen) als een witte prinses op een podium gezet om bekeken te worden. Ik mocht helpen met koken, en water halen, en het bed opmaken, etc. Maar de consequenties daarvan kon ik kennelijk niet aanvaarden. Na het ontbijt gingen Skho, haar dochter, haar nichtjes en haar vriendinnen uitgebreid poedelen, zich opmaken, zich omkleden...

Selby werd ongeduldig. Hij moest terug naar Durban om mensen rond te rijden. Daar leeft hij van. En ik wilde eigenlijk stiekem gewoon een douche thuis. Ik kan me boven een bak water uitgebreid gaan wassen, maar in het stof ben ik toch binnen de kortste keren weer vies. Ik kan er wel zijn, in zo'n dorp, maar alleen als ik weet dat ik straks weer lekker in mijn comfortabele hotel zit. En Skho voelde dat. Ze was geirriteerd dat ik de boel liep op te jagen, dat ik vond dat we moesten gaan, want ik heb per slot van rekening het vervoer geregeld, dus ik beslis. De koloniale verhoudingen zijn weer bevestigd. Maar Selby klanten laten missen omdat Skho zich nog moet opmaken, is ook zo wat. Dus ik had weer iets om me over op te vreten. En ik kon niet genoeg met Skho in contact komen om in te schatten in hoeverre zij zich erover liep op te vreten. Zucht. Toch maar weer Randstedelijke academici als vriendjes en vriendinnetjes dan...

But do they really have music?

2010-07-24T06:55:00.000-07:00

Ik had al weken geleden besloten mijn eerstejaars studenten een prachtig essay op te geven van de befaamde etnomusicoloog Bruno Nettl. Daarin beschrijft hij een conversatie op een cocktail party onder linksliberale academici rond 1975 in de Verenigde Staten.

Nettl vertelt wat hij voor de kost doet: het bestuderen van muziek van Blackfoot Indianen. "Goh", zegt iemand verbaasd, "ik wist niet dat die muziek hadden. Ik heb Indianen wel eens horen zingen, maar kan je dat muziek noemen?" En zo komt er nog het een en ander uit dit gezelschap opborrelen. "Wat ze in sommige Afrikaanse landen maken is eigenlijk geen muziek, want de harmonie ontbreekt. En die kraaiende hoge stemgeluiden uit Zuid-Oost Azië… tja… wel interessant hoor, maar het is zo onmuzikaal."

Het mooie van Nettls essay is dat hij zijn gespreksgenoten op de cocktail party als informanten beschouwt voor een kwalitatief etnografisch onderzoekje met de volgende onderzoeksvraag: wat denken verstedelijkte, bovengemiddeld opgeleide, witte Amerikanen van middelbare leeftijd dat muziek is? Kennelijk vinden ze het gebruik van instrumenten een voorwaarde, net als harmonische richting, en het in acht nemen van een bepaald toonhoogteregister en timbrepalet.

Het essay werkt op meerdere niveaus tegelijk: je moet je als lezer zelf gaan afvragen wat muziek eigenlijk is, waarbij je ook het eurocentrisme van de term moet onderkennen, je wordt je bewust van de cultuurgebondenheid van criteria voor wat muziek is en wat niet, en je moet gaan nadenken over de waarde die door leden van een bevolkingsgroep wordt toegekend aan het verschijnsel muziek.

"Twintig jaar later", schrijft Nettl vergoelijkend in de late jaren 90, "is een dergelijk gezelschap wel iets meer blootgesteld aan muzieken uit andere delen van de wereld, dus dit gesprek zal nu niet meer zo verlopen." Mis. Gisteren, 35 jaar na Nettls cocktail party, voerde ik PRECIES HETZELFDE GESPREK. Ik ga het hier niet herhalen, vervang in de eerste alinea Blackfoot Indianen door Zoeloe maskanda en je hebt het.

Omdat ik me het niet kon veroorloven mijn gesprekspartners het zwembad in te duwen, hield ik mezelf kalm door veel aan Nettl te denken en zijn onderzoekje voort te zetten: de populatie was vrijwel identiek en precies dezelfde criteria kwamen op: instrumenten, harmonie en toonhoogteregister. Mijn steekproef heeft de zijne bevestigd. Ik ga hem straks emailen om het hem te vertellen, want we kennen elkaar een beetje.

Een beschrijving van die populatie is echter wel de moeite van het bebloggen waard. Ik was door Louise en Jon uitgenodigd om te komen borrelen op een feestje van een kennis, een kunstenares. Ze is excentriek en eigengereid en er lopen vast een hoop interessante mensen rond, had Louise gezegd. Een werkelijk schitterend huis, niet groot, wel heel bijzonder, op de heuvel uitkijkend over Durban, oude bomen, mooie ramen, prachtige lichtval, hoge plafonds. Ik zou er heel wat voor over hebben om in zo’n huis te wonen. Het was sfeervol ingericht met nogal gewaagde schilderijen van mevrouws eigen hand. In het trappenhuis hing demonstratief een fijne, gedetailleerde potloodtekening van een ejaculerend lid. De gasten met wie ik sprak waren allemaal academisch opgeleid, sommigen aangesteld als wetenschappelijk medewerker aan de universiteit in een keur aan disciplines. Mensen met veel cultureel kapitaal, zou Bourdieu zeggen. Er was geen enkele zwarte, kleurling of Indiër op het feestje.

De meesten waren geboren en getogen in Durban, maar het woord maskanda hoorden ze voor het eerst in hun 50+ leven uit mijn mond. “Mas-what?” Ik schiep er een sardonisch genoegen in om telkens weer terloops over maskanda te beginnen en telkens weer te zeggen: “You don’t know what maskanda is?” Ik weet van verschillende bronnen dat tot een jaar of 10 geleden op elke straathoek in Durban een maskandagitarist stond te pingelen, en dat maskanda in apartheidstijd een “non-prensence” was. Het was er wel, maar niemand besteedde er aandacht aan, dus het was er ook niet. Ook die observatie kan ik nu bevestigen.

Na de borrel ging ik stappen met Lindelwa, Xolani en Leon. Lekker uit op vrijdagavond. Ik kwam briesend in het restaurant aan. "Ik begrijp maar niet dat MIJN mensen (MY people), weet je wel, die kunstzinnig onderlegd zijn, van Bach houden, en bovendien ook nog academisch geschoold zijn niet de cultuuurgebondenheid van hun eigen criteria kunnen zien; niet kritisch naar hun zelfopgestelde vergelijkingsmechanismen kunnen kijken, ook al wijs je ze daar op; niet aan het verstand te peuteren zijn dat ieders luisterervaring bepaald is door zijn luistergeschiedenis." "Ze zijn helemaal niet jouw mensen", giechelde Lindelwa. "Wij zijn jouw mensen, suffie. Wij weten ook alles over Bach en we zijn ons wel bewust van de cultuurgebondenheid van onze luisterhouding." "Ja", zei ik met een zucht van verlichting, "dat is ook zo." Mijn hoog opgeleide zwarte leeftijdsgenoten zijn veel meer ‘mijn mensen’ dan hoog opgeleide witte vijftigers. En het feit dat ik dat even vergeten was, herinnerde me weer aan iets wat ik ook al wist: dat we allemaal ons racisme met ons meedragen, ook als we super politiek correct zijn. Gelukkig heb ik zwarte vrienden tegen wie ik dat gewoon kan zeggen.

Huiswerk

2010-07-21T03:20:00.000-07:00

Gisteren zat ik met de zussen Skho en Khoni Miya in het BAT Centre, Durban’s hub of arts and culture, aan de haven. Skho en Khoni zijn uitzonderlijke vrouwelijke maskandi. Ze zijn niet slechts front dancers en zangeressen zoals zoveel vrouwen in dit masculiene genre. Ze schrijven hun eigen teksten, componeren hun eigen muziek, organiseren met heel veel pijn en moeite hun eigen evenementen. Wat ze gaande houdt, is een ijzeren wil en een niet aflatend doorzettingsvermogen. Elke strohalm grijpen ze aan om te verwezenlijken wat ze in hun hoofd hebben: een succesvolle internationale muzikale carrière. Ze hebben een visie en ze weten wat ze willen met hun leven. En ik heb daar een enorme bewondering voor.

Ik heb al eerder geblogd over mijn problematische vriendschap met Skho. We hebben iets samen, maar we moeten ook iets van elkaar. Ik wil data voor mijn onderzoek, zij wil materiële ondersteuning van haar carrière. En wat kunnen we daarin voor elkaar betekenen? De verhoudingen zijn zo scheef. We zijn van dezelfde leeftijd, maar Skho leeft van de ene slecht betaalde gig naar de volgende, ze is vaak ziek (en ik denk dat ik weet hoe dat komt), ze heeft een tienerdochter te onderhouden (en de vader is in geen velden of wegen te bekennen), ze woont in een hok zonder ramen onder de stoep van een drukke straat in downtown Durban, waar net een bed, een magnetron, een ijskast en een tv in passen.

Elke keer als we elkaar weer zien, wordt de druk weer even opgevoerd, vooral als Khoni erbij is. Ze heeft sponsors nodig voor de distributie van haar nieuwe cd. Ze heeft contacten nodig in Europa om een tournee op poten te zetten. Ze gaat overheden van alle Europese en Noord-Amerikaanse landen aanschrijven voor de financiering van een organisatie die de belangen van vrouwelijke musici in townships behartigt.

Bij elke ontmoeting wordt het spanningsveld tussen mijn bewondering voor haar en mijn realisme over de situatie pijnlijker. En elke keer denk ik weer: ik moet haar in contact brengen met mensen die advies kunnen geven over dit soort dingen, misschien past ze in een bestaand programma. Maar telkens zoek ik het weer niet uit. Waarom eigenlijk niet? Wat betekent mijn bewondering als ik er niets mee doe?

[Dus als iemand zich geroepen voelt, of ideeën heeft. Graag.]

Maar gelukkig zijn er ook momenten dat er geen verwachtingen zijn, althans zo voel ik dat. Dan kunnen we gewoon vriendinnen zijn en giechelen en roddelen en samen een van haar liedjes zingen. En nu ik hier op vakantie ben, alleen maar om mensen op te zoeken die ik wil zien, en niet om te werken, haalt dat een enorme hoop druk van de ketel. Dinsdag en woensdag ga ik met Skho en Khoni mee naar hun dorp, hun kraal in het rurale Zoeloeland aan de Zuidkust. Daar word ik voorgesteld aan de Chief [“zolang hij maar geen diensten van me wil” grap ik en Skho schatert het uit], er wordt een geit geslacht en ik mag de nacht doorbrengen op een matje op de grond in de hut van de familie van Skho en Khoni. “En je moet ons helpen met water halen uit de rivier”, zegt Skho. Het lijkt me prachtig; ik ben een echte toerist. Ik neem voor de zekerheid wel Selby mee, denk ik. Dan kan het niet meer stuk.

En natuurlijk zijn mannen ook een dankbaar onderwerp voor vrouwelijke bonding. Het verbaasde Skho en Khoni niets dat het uit is tussen mij en Mageshen. “Indiaas en wit gaat niet samen”, zegt Khoni gedecideerd. “Indiërs sluiten werkelijk bij niemand aan, ze kunnen zich gewoon niet aanpassen.”

“Wat voor vriendje wil jij eigenlijk?” gaat ze verder. “Dat is een goede vraag”, zeg ik. “Dat weet ik eigenlijk niet zo goed.” “What colour?” Khoni begint systematisch met het meest belangrijke onderdeel van de prioriteitenlijst. “Dat kan me nu net niet zoveel schelen”, zeg ik. “Tall or short?” gaat Khoni verder. “Het is niet zo makkelijk voor mij om een man te vinden die langer is dan ik”, leg ik uit. “Maar niet te kort toch?” vraagt Skho. “Nee, niet te kort nee.” Grote hilariteit. “Blond of donker, lang of kort, moddervet of schriel, het voelt wel anders, maar het belangrijkste is wat er binnenin zit”, zeg ik. Dat is Khoni met me eens. “Ik wil een man die begrijpt dat ik mijn eigen leven en carrière heb”, zegt ze. “Daarom wil ik een witte man.” Dat snap ik op mijn beurt ook wel weer. “Dus als je nog ideeën hebt”, grapt ze, “denk aan me.” Ik heb weer wat huiswerk van haar opgekregen.

Babbelas

2010-07-20T08:10:00.000-07:00

Nu Lucy met pensioen is, is het Brenda die ’s ochtends mijn eieren met spek bakt in Mackaya Bella guesthouse. Ik had gisteren met een vriendin in Wilson’s Wharf een paar flessen goede witte wijn weggetikt om zo een degelijke inventaris op te maken van de schade die ontstaat door relaties met mannen uit een patriarchale samenleving. Die inventaris was erg goed gelukt, maarja, daar betaal je dan babbelas voor (“die onaangename simptome wat volg na die oorvloedige inname van alkoholiese dranke”).

En terwijl ik mijn ogen nog eens uitwreef en mezelf een sterke kop koffie inschonk, verklaarde Brenda boven mijn bakkende eieren stralend dat ze haar liefde nu aan de Heere gegeven had. Nee, niet weer hè. Ik loop me op Facebook al zo te ergeren aan mijn Zuid-Afrikaanse vrienden die elke morgen zo nodig in de naam van Jezus Christus de Heer moeten bedanken dat ze bestaan.

Religie is in dit land niet zomaar een culturele gewoonte. Religie is daadwerkelijk geloven. En geloven is broodnodig, een eerste levensbehoefte. Mijn vrienden – of ze nou wit, Indiaas, of Zoeloe zijn – hebben de hand van God namelijk allemaal zelf gezien: blinden die weer kunnen zien, liliputters die plotseling 20 centimeter groeien, ten dode opgeschreven kankerpatiëntjes die van de ene op de andere dag genezen. Het gebeurt, als je maar hard genoeg bidt.

Ik probeerde het onderwerp van het gesprek een beetje om te buigen, maar Brenda moest duidelijk wat kwijt. Als vrouwen onder mekaar. Ze is 29 en heeft al 11 jaar lang de vader van haar drie kinderen om zich heen hangen. Maar lobola (bruidschat) betalen, wil hij niet. Hij zorgt niet voor zijn kinderen, want hij roept steeds dat hij niet weet of ze wel van hem zijn, hij heeft geen werk, en hij neukt in de aanpalende kamer een ander vriendinnetje. Ik weet van genoeg Zoeloevrouwen dat dit allemaal volkomen normaal is. Patriarchale schade is er in gradaties, realiseer ik me met de inventaris van de vorige dag nog vers in het hoofd.

Sinds een half jaar weigert Brenda – naar eigen zeggen dankzij de gidsende hand van God – nog langer met hem naar bed te gaan. Mijn lichaam is geen speeltuin, zegt ze tegen hem. Ga maar lekker ergens anders spelen. Dat deed hij trouwens toch al. Hij klaagt steen en been. Ze zit drie keer per week in de kerk, bestudeert nauwgezet de Bijbel in plaats van het huishouden, geeft haar liefde aan God in plaats van aan hem. Mannen in patriarchale samenlevingen hebben de emotionele volwassenheid van een vijfjarig kind, weet ik intussen uit eigen ervaring. Als ze hun zin niet krijgen gaan ze op hun rug op de grond liggen brullen. Deze man ook. Hij belt haar elke dag op om haar onder druk te zetten. Dat hij haar mist, dat hij niet zonder haar kan, dat ze egoïstisch is. Maar Brenda is onvermurwbaar. Als je van me houdt, dan wil ik lobola zien, zegt ze.

Haar ogen glinsteren als ze het tegen me zegt. Ze heeft centjes gespaard in het afgelopen jaar bij Mackaya Bella, ze kan nu de huur van een eigen huisje betalen. Ze is weggegaan bij haar schoonfamilie, zonder dat ze ze in de steek gelaten heeft, want dat vindt God niet goed. Ze zorgt nog steeds voor haar schoonmoeder en haar schoonzusjes; ze weigert zich alleen te geven aan de man die haar wel de plichten maar niet de rechten van een echtgenote geeft. Ze leeft sober, maar elke week mag ze zichzelf iets leuks geven: een mooie rok kopen, naar een leuk concert gaan, met haar kinderen naar de kermis. Van het gespaarde geld gaat ze binnenkort een horeca-opleiding volgen zodat ze beter betaald werk in hotels kan doen. Ze is de baas over haar eigen leven en je ziet het aan de manier waarop ze praat, loopt en uit haar ogen kijkt. God zorgt voor me, zegt ze stralend. Als je maar genoeg bidt dan geeft God je alles wat je nodig hebt. Zo eenvoudig is het. Kijk maar naar mij.

Kaapstad

2010-07-19T04:00:00.001-07:00

Zo ondraaglijk wit en Europees Kaapstad en Stellenbosch de vorige keer waren, toen ik net in alle opzichten krankzinnig verliefd op Durban geworden was, zo prettig was de overgang deze keer. Van Amsterdam naar Kaapstad naar Stellenbosch naar Kaapstad naar Durban. Geen shocktherapie maar geleidelijke gewenning aan Afrika. Plaatjes van de zonsopgang vanaf Oranjezicht, een etmaal na de verloren finale en een mooie winterdag aan de haven.

Durban revisited

2010-07-18T04:42:00.000-07:00

Er is dan wel een hoop gebeurd sinds 1 november 2009, ik heb toch het gevoel dat ik hier gisteren nog rondliep. Een paar weken weggeweest, 35 ofzo. Dat is toch niet veel? Julius Malema (leider van de ANC jeugdliga) verkoopt nog steeds dezelfde Geert-Wildersonzin. Zuma en zijn familie overleven nog steeds het ene corruptievermoeden na het andere. Na het WK gaat het gewone Zuid-Afrikaanse leven weer zijn gang.

Ook de echte soaps op tv, Isidingo en 7de Laan, kan ik zonder moeite weer oppikken. Heerlijk. Goudmijnmagnaat Barker Haines heeft weer eens een sekreet van een vrouw aan de haak geslagen (ach: rijk, maar niet gelukkig) en de HIV-positieve Nandipha vraagt zich nog steeds af of haar schitterende acteurscarrière eronder zal lijden als ze het vertelt. Moeiteloos wisselend tussen Engels, isiXhosa, Afrikaans en seSotho praten deze succesvolle zwarten hun liefdesperikelen, loyaliteitsconflicten en natuurlijk hun onvermijdelijke cultuurverschillen uit met witte, zwarte, Indiase en Maleise vriendjes en vriendinnetjes. Net echt.

Ik moet zeggen dat ik er tegenop zag om weer naar Durban te gaan. Ik had nogal last van “Bridesheadgevoelens”, zo schitterend beschreven in het boek van Evelyn Waugh en nog pijnlijker voelbaar in de miniserie uit 1981 met de onweerstaanbare Jeremy Irons: de terugkeer naar een plek waar zoveel gewonnen en toen weer zoveel verloren is. Liefde overwint niet alles. Snik. Maar zodra ik gisteravond voet aan de grond zette op King Shaka International Airport was het over. Ik was samen met vrienden van een conferentie in Stellenbosch naar Durban gevlogen. We namen een airportshuttle en tuften de hele stad door om iedereen af te zetten: het strand, Suncoast Casino met z’n bizarre paars-groene tl-flikkermuren, Warwick Triangle, en voor de Schouwburg tegenover de City Hall stond Selby op me te wachten, want de shuttle ging niet verder.

Hij had lekker hard maskanda opstaan en we reden samen met Sazi (een collega van de Uni) naar Mackaya Bella guesthouse. Langs Wilson’s Wharf, langs de haven, de heuvel op naar Glenwood. Al swingend op zijn stoel verzeilde Sazi in een discussie met Selby over maskanda en mbaqanga. Ze genoten er allebei zichtbaar van. Ik kon het aardig volgen, al is mijn Zoeloe nog steeds niet meer dan basaal. En ik genoot ook, vooral omdat we intussen langs de Community Church reden, waar ik nu lekker nooit meer heen hoef om al die evangelische nonsens en die zeikerige gospel aan te horen.

Ik realiseerde me op dat moment dat ik mijn oude rol als buitenlander terug heb gekregen. En wat voor een enorm cadeau dat is. Die rol stelt me namelijk in staat me te bewegen tussen de Durbanse subculturen die nog steeds zo gesegregeerd zijn.

Op een en dezelfde avond zit ik in een boomende, knetterende taxi in half Zoeloe over maskanda te praten, drink ik een biertje met mijn linksliberale vrienden van het guesthouse terwijl we de intriges op de universiteit doornemen, en verbaas ik me in de airportshuttle met een vriendin van Xhosa-afkomst over het feit dat we samen dezelfde jaren-tachtig hit van A tot Z mee kunnen zingen, ondanks het feit dat haar repressieve staat destijds van de wereld afgesneden leek en ik alleen maar naar Bach en Beethoven luisterde.

Vorig jaar was er - naast al die multiculturele rijkdom - ook nog de Indiase township (inclusief schoonfamilie) en de Community Church. Maar daar kon ik niet vrijblijvend in- en weer uitstappen. Ik werd er door opgeslokt, ingepakt en leeggezogen, zonder dat iemand me vroeg er deelgenoot van te zijn. Waarschijnlijk voelde ik me er gewoon niet thuis. Nu voel ik me vaak ergens niet thuis, maar dat is niet erg zolang ik ruimte kan geven aan mijn eigen beschouwing en verbazing, bijvoorbeeld door middel van een blog.

Maar bloggen over m'n schoonfamilie en over de levensbeschouwing van m'n partner ging niet zonder oneerbiedig te zijn. Dus moest ik onbewust zelfcensuur toepassen en werd ik monddood zonder dat iemand me een strobreed in de weg had gelegd. Daarom ben ik misschien sowieso liever toeschouwer dan daadwerkelijk deelgenoot. Ik wil wel ergens bijhoren als ik maar op tijd weer de benen kan nemen en er rare dingen over kan zeggen.

En dat kan nu weer, dus ik voel me thuis: wakker worden met de roep van de ibis, vanaf de veranda in Mackaya Bella over de jacaranda’s uitkijken met twee eigenwijze hondjes aan mijn voeten, een bataljon vrienden op belafstand voor als ik me iets minder jofel voel, helder “winter”licht bij een temperatuur van 23 graden en een milde bries van zee. Morgen Skho bellen en vragen of ik mee mag dansen in het Stables Theatre. Op voorwaarde dat ik niet hoef op te treden. Het is helemaal goed zo.

Terug (2)

2009-10-26T08:49:00.000-07:00

En net als vorig jaar ben ik bezig met de verwarring van het terugkeren. Met afscheid nemen. Met datgene wat ik hier moet achterlaten en met wat er ‘thuis’ op me ligt te wachten. Ik draai Beethovens 7de op Mageshens stereotoren. Daar wordt de verwarring tastbaar van.

Gisteren gingen we voor het laatst naar Chatsworth. Mageshens familie had een braai voor me georganiseerd in de tuin van zijn ouderlijk huis naast het hondenhok met de grote enge hond die Rebel heet en bij nader inzien de zoetste woef is die je je kunt voorstellen. Maar hij is reus-achtig.

Hoeveelheden vlees voor een hele legerkazerne. Onder het geblèr van de moskee werkten we ons bij zonsondergang door de boerenwors, speklappen, kippenpootjes en karbonaadjes heen. De botjes naar Rebel. Gloep. Weg. Als ik in NL ben, ga ik op dieet en word ik ook maar vegetariër denk ik. Ik heb genoeg vlees gegeten voor de komende 10 jaar.

Mageshens nichtjes spreken nu niet meer van Uncle Timmy, zoals me vorig jaar opviel, maar van Uncle Timmy and Auntie Barbra. En dan niet voor de grap hè, maar serieus. Ik ben een echte Tante Barbara geworden. Mageshens zus had een gigantische chocoladetaart voor me gebakken en ik kreeg een hele hoop cadeaus van iedereen: sieraden, waaronder een halsketting met een kruis – we hebben mijn levensbeschouwelijke oriëntatie altijd maar vaag gehouden – en een groot cadeau voor mijn moeder.

Ik voelde me verwend en welkom en warm, zoals ik me altijd bij Mageshens familie gevoeld heb. Op de breedbeeldtelevisie bekeken we de foto’s van Mageshens bezoek aan Nederland in juni. Mageshen op een fiets. Mageshen bij een windmolen. Mageshen op een gracht in een rondvaartboot. Mageshen in de Westerkerk. Dolle pret. Mageshens oudste zus skypete ons uit Schotland om me een virtuele knuffel te geven en de hele familie stond gierend om de computer naar Mageshens neefje van 3 te kijken. Klein Indiaas mannetje met een Schots accent. Ook dolle pret.

Toch voelt het teruggaan heel anders dan vorig jaar. Toen wilde ik gewoon niet terug; ik was er nog niet aan toe. Nu ben ik er wel aan toe. Ik mis Nederland ook wel en ik wil in Nederland aan de slag met de informatie, contacten en plannen die ik hier opgedaan heb. En ik heb hier nu een vaste voet aan de grond: zowel persoonlijk als professioneel. Dus ik kom vast snel weer terug.

Sprookje

2009-10-13T11:19:00.000-07:00

In Nederland is weinig noodzaak meer voor het vertellen van sprookjes. Kritiek, taboe-onderwerpen en loyaliteiten mogen allemaal in onverbloemde vorm het publieke domein ingesmeten worden, dus je hebt geen parabel meer nodig om de boodschap te verpakken. Literair gezien is dat jammer, en maatschappelijk gezien eigenlijk ook. Ik luister liever naar sprookjes dan naar Geert-Wildersgebral.

Geert Wilders wordt bedreigd, niet zozeer omdat hij de vrijheid neemt om te zeggen wat hij wil, maar omdat de manier waarop hij die vrijheid neemt volkomen gespeend is van enige welwillendheid ten opzichte van de mensen en leefwijzen waarover hij spreekt. In Zuid-Afrika – 11 officiële talen en een veelvoud aan culturen en geloofsystemen – laat je dat wel uit je hoofd. Een dergelijke recalcitrantie zou binnen de kortste keren ontaarden in een burgeroorlog.

Daar komt bij dat de vergelding voor een gebrek aan welwillendheid hier hoger is dan in Nederland. Ik ken een muziekcriticus die in Nederland eens door een voornaam musicus bedreigd werd: hij zou geen vrijkaartje meer krijgen als hij kritisch over de musicus bleef schrijven. Daar spreekt iedereen dan – terecht – schande van. Vrijheid van meningsuiting, weet je wel. Maar in Zuid-Afrika denken we niet in vrijkaartjes. Daar denken we in klappen op de kop, of erger.

En soms moet je welwillend zijn tegenover nogal onwelwillende standpunten. Ik vind het moeilijk begrip op te brengen voor iemand die vindt dat mannen meerdere vrouwen mogen huwen, maar vrouwen niet. En een situatie waarin musici als wegwerpartikelen worden behandeld, omdat ze als eigendom van een lid van het Koninklijk Huis worden beschouwd, wil ik ook graag kritisch aan de orde kunnen stellen. Daar moet ik dan – in tegenstelling tot Geert Wilders – indirecte expressiemiddelen voor verzinnen: quasi-onschuldige vragen stellen, bijvoorbeeld, of bloggen in een obscure Noord-Europese taal, of… sprookjes vertellen.

Ik ga de lezertjes van dit blog dus nu een sprookje vertellen, waarbij ik expliciet maak dat elke overeenkomst met werkelijke gebeurtenissen op toeval berust. Dat zeg ik niet omdat ik op enigerlei wijze gevaar loop, maar omdat ik in de toekomst niet dwarsgezeten wil worden in het uitoefenen van mijn werk. Gewoon een voorzorgsmaatregel dus.

[Nu ik dit sprookje aan het schrijven ben, bliksemt, onweert en regent het zo hard dat horen en zien me vergaat. De weg voor ons huis is veranderd in een kolkende rivier. Ik heb de computer veiligheidshalve van het elektriciteitsnet afgehaald. Kruip maar bij het haardvuur en bibber. Het wordt een duister sprookje…]

Er was eens een meisje met een grote witte neus. De neus had een enorm gevoelig reukorgaan dat allerlei geuren, smaken en slips-of-the-tongue kon waarnemen en vastleggen. Daardoor was het meisje behept met een onstilbare nieuwsgierigheid. Ze moest naar verre landen reizen om die nieuwsgierigheid te stillen. De meeste mensen vonden haar grote witte neus best aantrekkelijk, dus ze vonden het prima dat ze hem overal instak. En ze was, dankzij haar nieuwsgierigheid, een rondborstige troubadour tegen het lijf gelopen, die haar net zo liefhad als zijn upper-structure pentatonics. En dat zegt wat.

Dus het meisje met de grote witte neus was heel gelukkig en leerde het verre land steeds beter kennen. Ze ontmoette andere minstrelen en op een goede dag trok ze met de minstrelen het diepe binnenland in. In het binnenland regeerde een ridder, die zichzelf de ‘Koning van het binnenland’ noemde. Het meisje met de grote witte neus werd driemaal ‘beproefd’ om te ontdekken hoe duister deze ridder was.

De eerste beproeving was in het binnenland. De minstrelen waren allemaal naar het land van de ridder gekomen om voor hem te zingen en te spelen. Het meisje met de grote witte neus vernam dat de minstrelen hadden moeten dansen voor de duistere ridder voordat ze mochten slapen in een koud kasteel zonder dekens. Ze zag hoe de minstrelen zonder eten en drinken uren moesten wachten in de hete zon voordat ze hun werk konden doen. En ze zag dat de minstrelen gevangen gehouden werden door de duistere ridder omdat ze te arm waren om zelf terug te keren naar de stad en moesten wachten op het koninklijke rijtuig dat niet zou vertrekken voor ze gewerkt hadden. Dus het meisje met de grote witte neus nam de minstrelen mee in haar eigen paard en wagen, en zo ontsnapte ze voor de eerste maal aan de klauwen van de duistere ridder.

Maar de ridder had haar gespot op zijn feest in het binnenland. Ze was immers de enige met een grote witte neus. De ridder was zo nieuwsgierig naar de witheid van haar grote neus dat hij een postduif stuurde en haar uitnodigde op zijn paleis in de stad. Het meisje met de grote witte neus aarzelde. Ze wist al dat de ridder duister was. Maar ze wist ook dat de ridder rijk en machtig was en haar misschien ooit eens zou kunnen helpen. Dus ze nam de uitnodiging aan op voorwaarde dat ze haar trouwe troubadour mocht meenemen. De duistere ridder zegde tandenknarsend toe. Hij nam een dame van lichte zeden mee als tafelgenote om de trouwe troubadour bezig te houden zodat de duistere ridder zijn aandacht op de grote witte neus van het meisje kon richten. Maar de trouwe troubadour liet zich niet afleiden en bracht zijn meisje aan het eind van avond ongeschonden en met een volle maag weer uit het paleis van de ridder. Zo brachten het meisje en de troubadour de tweede beproeving tot een goed einde.

De derde beproeving was de gevaarlijkste van allemaal. De duistere ridder stuurde opnieuw een postduif naar het meisje met de grote witte neus. Hij wilde haar opnieuw ontmoeten want hij wilde haar tekeningen van het feest hebben om aan iedereen te laten zien hoe mooi het geweest was. Het meisje aarzelde opnieuw. Ze wist dat de ridder meer wilde dan haar tekeningen, en ze wist bovendien niet of ze haar tekeningen wel aan hem wilde geven, want ze had het feest niet zo mooi gevonden. Maar de ridder kon haar iets geven wat niemand anders haar kon geven: bevrediging van haar gigantische nieuwsgierigheid naar de muziek van de minstrelen. De duistere ridder was de baas over de minstrelen en het meisje wilde weten hoe hij dat deed. Dus ze nam zijn uitnodiging opnieuw aan.

De trouwe troubadour rook onraad. ‘Zorg dat je hem ontmoet in een herberg met andere mensen', adviseerde hij haar, ‘en niet in zijn paleis.’ Dus dat deed ze. Ze stapte in een postkoets naar de herberg en hoewel de ridder beloofd had de postkoets te betalen, deed hij dat niet. De ridder was blij met haar tekeningen. Hij schepte op over zijn macht en rijkdom. Hij vertelde haar over zijn gevechten met speer en schild. En hij vertelde over zijn neven die zijn leiderschap van zijn Huis betwisten en hem proberen te vermoorden. ‘In het binnenland’ zegt hij ‘MIJN grondgebied, weet je wel, beweeg ik me nooit zonder lijfwachten, want mijn neven hebben gezworen mij om te brengen.’

Het meisje had geleerd dat als je vriendelijk bent tegen mensen, mensen altijd vriendelijk terug zijn. En als mensen vriendelijk zijn, dan zijn ze geneigd meer te zeggen en dan is er meer vast te leggen voor haar grote witte neus. Met de duistere ridder was dat niet anders. Maar zoals het meisje haar vriendelijkheid gebruikte om meer kennis te vergaren, zo gebruikte de ridder zijn vriendelijkheid voor zijn eigen duistere plannen. Het meisje wist dit. Als ze te vriendelijk zou zijn dan zou ze de ridder gelegenheid geven zijn duistere plannen ten uitvoer te brengen. Als ze niet vriendelijk genoeg zou zijn, dan zou de ridder boos worden en kwaadschiks nemen wat hij goedschiks niet krijgen kon.

De ridder en het meisje deden ieder hun eigen gevaarlijke koorddans. Het meisje probeerde haar honger naar kennis te stillen; en de ridder probeerde zijn honger naar witte neuzen te stillen. ‘Weet je dat mijn kamers in deze herberg zijn?’ zei de ridder tegen het meisje. ‘Nee’, zei het meisje, ‘maar wat ik wel wil weten, is hoe je de minstrelen van je feest hebt leren kennen.’ ‘Ik weet niet meer’ zei de ridder verveeld. ‘Wat heb je mooie volle lippen…’ ‘Dat zal best’, zei het meisje, ‘maar welke broodheer zorgde voor het onderdak van de minstrelen?’ ‘De postduivenmelker geloof ik’, mijmerde de ridder. ‘Wat heb je een mooie wijde mond…’ ‘Ga je op je volgende feest ook minstrelen van buiten je grondgebied uitnodigen?’ vroeg het meisje. ‘Misschien’, zei de ridder. ‘Wat heb je een geweldig open persoonlijkheid… Ik ben gewend om te krijgen wat ik wil. Wat moet je eigenlijk met die troubadour? Jullie zijn veel te close. Dat ga je nooit volhouden.’

De duistere ridder pakte de hand van het meisje en begon haar handpalm te masseren. Het meisje keek naar haar handpalm en dacht ‘hoe krijg ik mijn hand terug zonder dat de ridder duisterder wordt dan hij al is?’ Ze bedacht een list. Ze trok haar hand vriendelijk terug en zei tegen de ridder: ‘ik moet nu naar huis want de wasmeid is klaar met werken en ik moet haar betalen voor ze weggaat. Dag hoor.’

De ridder kon niet anders dan haar naar een postkoets brengen omdat hij dat beloofd had. De koetsier was bang voor de ridder en wilde het meisje eerst niet meenemen, want de ridder stond nog 500 dukaten bij hem in de schuld. Maar met een groot gebaar haalde de ridder 400 dukaten uit zijn zak en smeet die in de schoot van de koetsier. ‘Ben je nu tevreden?’ zei hij. De koetsier stemde toe en zo ontsnapte het meisje met de grote witte neus voor de derde maal aan de klauwen van de duistere ridder. En ze leefde nog lang en gelukkig met haar trouwe troubadour.

Koninklijk diner

2009-10-06T03:08:00.000-07:00

Toen de Prins mij maandagmorgen opbelde, had hij gerekend op een dineetje à deux, maar ik liet hem meteen na het accepteren van zijn uitnodiging weten dat hij zeker ook mijn vriend moest ontmoeten, Dr Mageshen Naidoo, Director of the Centre for Jazz and Popular Music en een van Zuid-Afrika’s beste jazzmusici. Hmmm ok, zei de Prins.

Dus Mageshen mocht mee. Hij liep de hele namiddag met stoom uit zijn neusgaten door het huis: ‘Waarom belt die kerel jou op? Wat moet ie van je?’ ‘Weet ik veel’, giechelde ik, ‘me in m’n witte wangetjes knijpen waarschijnlijk.’ ‘Heb je hem verteld dat je vriend niet van Italiaans eten houdt?’ vroeg Mageshen. ‘Je hoeft niet mee hoor’ grijnsde ik. ‘Niks daarvan’, brieste Mageshen, ‘jij gaat niet alleen!’ Heerlijk, zo’n jaloerse man.

Ik had zo mijn eigen strubbelingen. Zou ik de Prins vanavond aanspreken op de schandelijke uitbuiting die ik zaterdag had gezien? Al was het maar in bedekte termen? Ik voelde me verplicht tegenover Skho. Maar Mageshen vond dat geen goed idee. Lekker eten op zijn rekening, zei hij, en misschien kan hij iets financieren, voor jou of voor mij. Daar bereik je meer mee. Andere vrienden vonden dat ook. Niet meer koloniaal doen. Als witte heb je – zeker in Zuid-Afrika – weinig recht van spreken als het over uitbuiting gaat.

In de auto bedachten we hoe je een Prins in Zoeloe moet aanspreken. Hij deed aan de telefoon al een beetje te informeel voor Your Royal Highness, al is dat wel zijn titel, dus we besloten gewoon maar heel beleefd te zijn. Om 7 uur parkeerden we voor het Beverley Hills hotel in Umhlanga Rocks, een van de chiqste hotels in Durban. Ik belde de Prins en hij zei dat hij er over een half uurtje zou zijn. We zijn als niet-Zoeloes dan wellicht niet op de hoogte van het juiste aanspreekprotocol, maar het protocol wordt vrij eenvoudig op een andere manier afgedwongen: wachten. Dat wist ik nog maar al te goed van afgelopen zaterdag.

Maar om half 8 kwam hij inderdaad het hotel binnen met in zijn kielzog een slanke, uiterst schaars geklede brunette. Wit, wel te verstaan. Ik zou zweren dat ze Joods was, maar Mageshen wist zeker dat ze ten minste ten dele Indiaas was. We waren het er over eens dat ze wat bijverdiende in de escortbranche, dus ik besloot dat ik de – duidelijk uitgelokte – competitie wie de mooiste is, maar niet aanging. Mijn straf voor het mee-uitnodigen van mijn vriendje. Maar ik was wel blij dat ik net mijn wenkbrauwen had laten harsen in onze Indiase schoonheidssalon in Chatsworth.

De Prins stond erop mij op z’n Nederlands drie zoenen op mijn wang te geven – hij kende Nederland goed – en Mageshen sprak hij aan met doctor. Maar het Royal Highness kwam er bij ons nog steeds niet uit. De Prins zat geen moment stil – wipte van zijn ene bil op zijn andere – en hield niet op met praten. We zeiden braaf ja en nee en natuurlijk.

Hij begon een tirade tegen die Europese werkethiek (‘dat past niet in Afrika, waarom moet je werken?’), en hij hield een pleidooi voor de verdere herverdeling van land: ‘iedereen heeft recht op land. Wat is een man zonder land. Al die arme Indiërs met hun winkeltjes, dat is toch vreselijk. Heb je er ooit over gedacht om een stuk land te nemen?’ vroeg hij Mageshen. ‘Nee, eigenlijk niet’ moest Mageshen toegeven. De Prins snapte daar helemaal niets van.

We bestelden te eten. De Prins keek niet in het menu. ‘Ik wil ossenstaart’ liet hij de ober weten. Dat hebben we niet, zei de ober. De Prins keek verstrooid naar het plafond. ‘Hebben jullie niet? Eeeuhh. Dan wil ik struisvogel.’ ‘Dat hebben we ook niet’ zei de ober. ‘We hebben Fillet de boeuf of Lamb’s Rack, I can highly recommend it.’ ‘Lamb’s Rack dan maar’, zuchtte de Prins.

Het werd al snel duidelijk wat de Prins wilde. Dat wat andere Zuid-Afrikanen ook van me willen: toernees in Nederland. Hij had veel met Zoeloedans- en muziekgroepen door Europa getoerd, dus hij was een leuke informant voor me, maar leek daar nu mee opgehouden te zijn. Gezien de situatie van afgelopen zaterdag, verbaasde me dat niet.

Ik reageerde niet heel gretig op zijn oproep tot “samenwerking”. Maar dat scheen hem niet te deren. Al starend naar het plafond mijmerde hij hoe leuk het zou zijn om weer rond te reizen in Nederland en Nederlandse artiesten in Ulundi te laten optreden. ‘Het festival vertegenwoordigt nu al de hele regenboognatie’, zei hij. ‘Zeker’, loog ik. Ik had zaterdag alleen maar Zoeloebands gezien. ‘Maar een internationaal festival is natuurlijk helemaal mooi’, vervolgde hij, ‘en het moet wat vroeger in het jaar plaatsvinden, want ik wil op vakantie. Misschien ga ik een maand. Nee. Twee maanden.’

En hij had grootse plannen met de peperdure filmopnamen die hij zaterdag had laten maken. Op dvd zetten en internationaal distribueren. En daar had hij Dr Naidoos advies voor nodig. Hoe zat het met de rechten? Mageshen vertelde hem met tegenzin de waarheid: dat de musici hun rechten aan hem gegeven hebben door toestemming te geven voor het filmen. De opnames van Skho’s spetterende optreden gaan binnenkort de wereld over en van het geld dat de Prins daarmee verdient hoeft hij niets aan haar af te dragen. De machtsverhoudingen zijn wederom bevestigd.

Het eten en de wijn waren trouwens werkelijk voortreffelijk. In geen maanden zo lekker gegeten. Ik weet alleen niet wat Skho gisteren gegeten heeft.

Africa

2009-10-05T01:28:00.000-07:00

Aan de universiteit loopt een student rond die Genius heet, en aangezien hij niet bepaald snugger overkomt, is hij het onderwerp van venijnige docentengrappen. Arme jongen. Dus toen Skho mij het telefoonnummer van Africa gaf, de organisator van een traditionele-muziekfestival in Ulundi, begon ik inwendig alweer te proesten. Wat doen ouders hun kinderen toch aan met stomme namen.

Ik belde Africa op en vroeg hem waar en wanneer het festival was, want dat wist niemand van de vele maskandi uit Joburg en Durban die er naar toe zouden gaan. Zaterdag om 09.00 uur, zei Africa, maar eigenlijk al de avond te voren, en hij kon wel een VIPkaartje voor me regelen. Maar ik liet hem weten dat ik er zaterdagmorgen pas was en dat ik geen VIPkaartje wilde. ‘Oh’, zei Africa teleurgesteld.

Ik ben er intussen aan gewend dat tijd en afspraken in Afrika iets anders betekenen dan in Europa. Als iets om 12 uur begint, moet je echt niet voor half 2 arriveren. En op woensdag afspreken om iemand vrijdag om 11 uur te treffen is vragen om moeilijkheden. Het is beter om vrijdagmorgen te bellen om te kijken wat de mogelijkheden voor de komende uren zijn en dan is er altijd wel iets te organiseren.

Ulundi is 3 uur rijden van Durban; het ligt in de diepe binnenlanden van het Zoeloekoninkrijk. De koning heeft er zijn hofhouding en in apartheidstijd zetelde in Ulundi het (nep)parlement van het Zoeloethuisland. Nu is het een slaperig provinciestadje midden in een volstrekte plattelandsomgeving.

Als ik om 08.00 uur uit Durban vertrek, dacht ik, dan ben ik daar tegen elven. Dan gaat er misschien eens wat beginnen.

Skho’s plan was om mij met haar band te laten optreden en – net als zij – op vrijdag al met de artiestenbus van Durban naar Ulundi te reizen. Met de vele toernees van koortjes en orkestjes in Europa in het achterhoofd leek mij dat een heel aantrekkelijk idee en bovendien een etnografisch goudmijntje: uren in de bus met potentiële informanten.

Toch is er iets in mij dat me weerhoudt om helemaal op te gaan in het uitvoeringsgebeuren. Ik beleef veel plezier aan het muziek maken met Skho en met Shiyani, en het levert me prachtig materiaal op, maar ik wil ook altijd op een vooraf door mij bepaald tijdstip weer wegkunnen. Vele maskandi met wie ik werk – en Skho met name – zien mij als iemand die het maskandavak volwaardig kan leren. Ik ben geroerd door die inclusiviteit, maar heb zelf niet het gevoel dat ik het ooit volwaardig kan leren en proef bovendien allerlei verwachtingen van haar kant: als ik eenmaal muzikaal en emotioneel gebonden ben aan haar muziek, dan ga ik haar misschien eindelijk eens die supertoernee in Nederland bezorgen. Het is niet uit haar hoofd te praten. En het benauwt me.

Maargoed. Ulundi leek een mooie stap in Skho’s carriere. Alle grote namen zouden er zijn: Ladysmith Black Mambazo, enfant terrible Thokozani Langa, Busi Mhlongo, Phuzekhemisi en een keur aan maskandi die ik in Johannesburg en Durban gesproken had. Maar iedereen noemde weer andere namen en Africa was ook niet heel helder over het uiteindelijke programma.

Dus ik besloot Selby in te huren voor de dag. Zodat ik kon komen en gaan wanneer ik wilde. Het lukte me ook om onder het optreden uit te komen door mijn danskostuum “te vergeten”. Maar het spanningsveld tussen Europees individualisme en Afrikaanse ubuntu werd groter naarmate de dag vorderde.

Ik gaf een van Skho’s dansers een lift, omdat ze niet al op vrijdagavond met de bus meekon en na een voorspoedige rit door de binnenlanden

(en de KFC voor ontbijt) vonden we dankzij de mobiele telefonie de middelbare school waar alle muzikanten voor het festival ondergebracht waren voor de nacht. Sko’s hele band propte zichzelf en de bagage in Selby’s auto. Rond het middaguur hobbelden we zwaar overbeladen naar het voetbalveldje waar het festival zou plaatsvinden. Supergezellig, zo met z’n allen in de auto. Iedereen, inclusief Selby en ik, genoot ervan.

Africa had niet zomaar een plattelandspodiumpje opgezet. Een gigantisch professioneel podium, met kapitalen aan geluid- en lichttechniek, een billboard waarop alle handelingen op het podium werden uitvergroot, een reusachtig springkussen van de sponsor voor de kinders, en een zee van MTN (telefoonbedrijf) en Coca Cola sponsorvlaggen. We kregen allemaal een MTN-petje op ons hoofd. Wow, hier zat geld achter.

De artiestenbus was aangekomen, de maskandasterren waren met eigen vervoer gearriveerd. Tegen 12.30 was iedereen present: we schudden de eerbiedwaardige Joseph Shabalala van LBM de hand en maakten een praatje met Thokozani Langa. Er was een hartelijk weerzien met de musici die ik in Joburg had gesproken. Maar waar was het publiek? Het podium was leeg. Het voetbalveldje was leeg, afgezien van wat geitenpoep.

We parkeerden de auto en wachtten. Skho vertelde dat ze niet geslapen had vannacht en dat ze na haar optreden met mij mee naar huis wilde. Ze wilde niet op de bus wachten. Ik wil wel uiterlijk om 6 uur terug, piepte ik. Oohhh, zei Skho. Tegen die tijd is het echt wel afgelopen hier.

Ik was wederom de enige niet-zwarte naast een Indiase verslaggever met een camera die ongelooflijk uitviel tegen een van de organisatoren. ‘You are gonna stop now with confusing me’ tierde hij. ‘If you say 10 o’clock, it’s 10 o’clock. Not something else. Look who’s here? Nobody! I’m not gonna let this happen to me again. Have you heard what I said?’ We wisten op dat moment niet dat dit nog maar het begin was.

Het gezicht van de oude Shabalala stond op onweer. ‘I am here out of respect for the young man’ gromde hij, ‘but this is the second time we meet this situation. It is not good.’ Pas toen begon me te dagen wie de jongeman was voor wie iemand als Joseph Shabalala kwam opdraven. Zijne Koninklijke Hoogheid Africa Zulu is een van de Zoeloeprinsen. Dit was zijn feestje.

In de uren dat ik met Skho en haar dansers zat te wachten, veranderde Selby’s auto langzaam in een woning. De musici vielen uitgehongerd aan op de koekjes en bananen die ik had meegebracht, alle restjes kip die Selby en ik niet hadden afgekloven, peuterden ze uit de KFCzakken om op te eten. Kostuums, jassen, tassen, drinkflessen, en wc-papier lagen overal op en over de stoelen. En langzaam peuterde ik bij Skho los wat de werkelijke situatie was, een verhaal dat later bevestigd werd door een van Mageshens studenten die hetzelfde lot getroffen had.

De artiestenbus was vrijdag om 2 uur uit Durban vertrokken en had er een schokkende 8 uur over gedaan om Ulundi te bereiken. De musici werden tegen tienen naar een tent geleid waar er uren gedanst werd (of moest worden, dat kon ik niet achterhalen) voordat er rond middernacht te eten was. Pas tegen 2 uur in de morgen konden de musici naar bed, maar in de school waar ze overnachtten waren geen lakens, geen dekens en geen warm water. De volgende ochtend was er geen ontbijt. Skho had haar laatste geld besteed aan ontbijt voor haar bandleden. Nu had ze een probleem want dat geld was bedoeld als reisgeld voor degenen die van Durban nog verder moesten om thuis te komen.

Het honorarium dat ze van Zijne Koninklijke Hoogheid zouden krijgen voor hun optreden was 1000 rand per band (bestaande uit 4 dansers, 5 instrumentalisten en een lead singer). Dat komt neer op 8 euro per persoon.

Tegen half 3 zei ik: als er over een uur nog niets te beleven is ga ik terug. En ik zag hoe wanhopig Skho werd. Als ik zou vertrekken voordat zij zou optreden dan zou ze niet meekunnen.

Ik overpeinsde mijn westerse wens om weg te kunnen wanneer ik zou willen. Ik stelde me voor hoe het zou zijn om over een uur tegen Skho te zeggen: ‘wil je alsjeblieft je spullen uit de auto halen, want ik ga nu. Je kunt je omkleden op dat weiland daar (waar ik een uur geleden nog mannen had zien urineren), net als alle andere musici. En ga morgen maar met de bus terug na een slapeloze nacht, want ik wil vanavond op tijd thuis zijn.’ Het was ondenkbaar om zoiets tegen haar te zeggen. Ik besefte dat ik zou moeten blijven tot ze opgetreden had, ookal zou dat ‘s avonds laat zijn. Er waren wel 15 bands en alle hotshots wilden eerst, want ze hadden nu lang genoeg gewacht. Skho’s positie in de rangorde van invloedrijke maskandi schatte ik in als hekkensluiter. ‘I’ll wait for you’ zei ik tegen Skho.

Ik weet niet of het mijn druk op de ketel was of Skho’s bewonderenswaardige assertiviteit, maar tegen drieën organiseerden de bands zich en Skho was een van hun meest uitgesproken vertegenwoordigers. Ze was razend, half in tranen van woede. Ze tierde in Zoeloe tegen een van de organisatoren. Ik kon niet precies volgen wat er gezegd werd, maar later vertelde ze me dat ze gezegd had: niemand gaat het podium op voordat we te eten en te drinken hebben en voordat we ons geld gezien hebben. Goedzo, zei ik. ‘En als je je geld niet krijgt, dan treed je gewoon niet op. Dan ga je lekker met mij mee naar huis.’ ‘Precies’, zei Skho.

Jippie, denk ik nu als ik het opschrijf. Leuk. Spannend. Opstand tegen de prins. Wat een avontuur. Maar het was zaterdag echt helemaal niet leuk. Iedereen was boos en verdrietig en voelde zich genaaid. En ook gevangen. Zolang die bus niet terugging naar Durban, kon niemand ergens heen. Behalve Skho dus nu plotseling. Ze was een beetje minder machteloos. Maar de situatie waarin zij en haar collega’s verkeerden, was duidelijk geen unieke gebeurtenis: voor de zoveelste keer gemangeld tussen commercie en feodalisme. Ze was het zat.

En plotseling was er te eten. We schepten onze borden extra vol en stopten wat we niet opkonden in de lege KFC zakken. Je weet immers niet wanneer je weer te eten krijgt. De koninklijk familie kwam binnendruppelen, de ene BMW na de andere mercedes, maatpakken, zonnebrillen, elke man met meerdere echtgenotes. Er kwam beweging in het programma. Ladysmith Black Mambazo beklom als eerste het podium en deed met minimale inspanning en boze gezichten wat ze al 25 jaar doen. Daarna was de eer aan Thokozani Langa.

En toen begon het lange wachten backstage in de namiddagzon.

Skho was in een vechtersstemming. Ze stond als zevende op de haastig in elkaar gedraaide lijst, maar plotseling stond ze op de trappen naar het podium. Ik ging frontstage om foto’s te maken in de vallende duisternis. Haar backing band werd na een aanvankelijke opkomst bijna weer van het podium gehaald, maar ik zag haar met driftige armgebaren haar plek afdwingen. Haar musici bleven staan waar ze stonden en de MC legde zijn hoofd in de schoot. Ze kwam op en voerde twee van haar nummers met zinderende dansen op. De agressie spoot ervan af.

Om kwart over zes kwam ze van het podium af. Selby’s auto werd nog een keer omgebouwd tot kleedkamer en met zoveel mogelijk dansers in de auto reden we om 7 uur het voetbalveld af. De mannen van de band pasten er niet meer bij; ze moesten achterblijven, maar kregen de KFC zak met het eten van die middag.

Selby zette er vaart achter en met volle maan reden we door de bergen terug naar Durban. Skho was zo moe dat ze de hele rit sliep en haar vrienden belden mij: ‘Have you escaped?’ vroegen ze lachend. ‘Yes, we have’ zei ik triomfantelijk.

[En terwijl ik dit opschrijf op maandagmorgen, krijg ik een telefoontje van de Prins. Of ik zin heb om vanavond met hem te dineren. Ik heb ja gezegd...]

Op jacht

2009-10-05T01:11:00.000-07:00

Informanten te pakken krijgen is niet altijd eenvoudig, zeker niet als ze beroemd zijn. Busi Mhlongo, bijvoorbeeld, is elke keer weer even vriendelijk als ik haar bel met het verzoek om een interview, maar het interview is na al die maanden dat ik er ben nog steeds niet van de grond gekomen.

Johnny Clegg is ook zo’n verhaal: hij is heel belangrijk voor mijn onderzoek, omdat hij zo diep geworteld is in de cultuur van de Zoeloes en aspecten van die muziek op grote schaal aan een wereldwijd publiek blootstelt, maar door zijn beroemdheid is hij ook onbereikbaar. Ik ben al maanden in contact met zijn managers, die me enkele weken definitief lieten weten dat een interview er niet inzit. Johnny neemt momenteel zijn nieuwe album in Brussel op en hij is continu op tournee.

Maarrrr… Barbara is niet voor één gat te vangen. Ik ken musici die jarenlang met hem opgetreden hebben en zij hebben zijn mobiele telefoonnummer. Vorige week besloot ik dat ik niets meer te verliezen had en stuurde hem zonder enige verwachting een sms.

Hij antwoordde stantepede. Hij had net een nieuwe documentaire gemaakt over maskanda. Had ik die gezien? Nee, maar een samenvatting staat op You Tube, dus ik kreeg alvast iets mee. ‘Er is zoveel dat ik je erover zou willen vragen’, smste ik terug, ‘maar ik begrijp dat je te druk bent.’ ‘Ik neem een dvdtje voor je mee naar Durban,’ smste hij terug.

OK. Een date in Durban. Spannend. Dus ik mijn terugtocht van Johannesburg naar Durban vervroegen om bij zijn concert in de ICC Arena – het AHOY van Durban – te kunnen zijn. Ik landde om 5 uur, de deuren gingen open om 6 uur en het concert begon om 7 uur. Eenmaal in de reusachtige foyer begonnen Mageshen en ik een tweefrontenoffensief. Ik smste Johnny, Mageshen schoot een portier aan en vroeg waar we de ster van de avond zouden kunnen vinden.

In Europa of Amerika hoef je er niet aan te beginnen om op een portier af te stappen als je Luciano Pavarotti of Paris Hilton wilt spreken, maar in Afrika kan er altijd wel wat geregeld worden. De portier bracht ons naar een andere portier en die bracht ons naar een stage manager. Johnny had me intussen teruggesmst dat hij net op de luchthaven van Durban geland was na een intercontinentale vlucht uit Brussel. Het was half 7, om 7 uur begon het concert. En van de vriendelijke portiers liepen we in de fuik van de krengerige managers.

Die hadden me bij Johnny’s management ook al afgepoeierd, maar deze dame wilde er wel een telefoontje aan wagen. Zij wist namelijk niet dat Johnny nog op de luchthaven was. En ik wist dat wel. Ze belde Johnny’s persoonlijke manager die waarschijnlijk naast hem aan de bagageband stond, en ze gaf me haar nummer. Als ik die manager om 8 uur belde dan kon er misschien iets geregeld worden.

We gingen de zaal binnen en woonden de openingacts bij. Mageshen liep zich beurtelings op te vreten en kriek te lachen. Het was vals, ongelijk en slecht gemiked. Om 8 uur belde ik Johnny’s manager. Ze was een volleerde afpoeierdame: ‘Johnny weet helemaal niets van een afspraak met jou’, zei ze. ‘Hij moet zo het podium op en hij heeft net een vlucht achter de rug. Stuur maar een email naar zijn management. Misschien een ander keertje.’

Ik nam weer plaats naast Mageshen in de zaal en deed hem verslag. ‘Ik denk dat ik het maar opgeef’, zei ik. ‘Nee joh’, zei Mageshen. ‘Die dame liegt dat ze barst. Als hij niet geïnteresseerd was dan had hij je zojuist echt niet geantwoord. Stuur hem een sms en zeg daarin wat zij tegen jou zei. Dan komt het uit. Musici doen niet moeilijk; managers doen moeilijk.’

Dus ik stuurde Johnny een sms: ‘Jammer dat het niet gaat lukken. Je manager zei dat je van niets wist. Ik begrijp dat dit een onhandige tijd is, misschien een ander keertje en ik ben één en al oor voor je optreden vanavond. Succes.’ Hij smste meteen terug dat we na afloop van het concert in zijn hotel konden afspreken. En wilde ik misschien een lift? Hahahahaha. F&^% de managers. ‘Zie je wel’, zei Mageshen.

Na alle kreukelbands was Johnny’s optreden een verademing. En dat na een intercontinentale vlucht. Met Impi en een aantal andere jaren-80 hits brak het publiek de tent af. Johnny verdween om half twaalf van het podium en zijn manager belde dat hij al weg was maar dat ik naar zijn hotel kon komen. Dus Mageshen en ik raceten de parkeergarage van de Arena uit om de vertrekkende meute voor te zijn en scheurden om 10 voor twaalf snachts naar Johnny’s hotel.

In de lounge spraken we tien minuten over een leuk mogelijk wetenschappelijk project, want naast popmuzikant is Johnny Clegg ook antropoloog en de wetenschapper in hem is nog lang niet dood. Dat was de reden dat hij me wilde spreken.

Donderdag vloog ik terug naar Joburg, waar Johnny’s chauffeur me van de luchthaven kwam halen. We spraken twee uur lang bij hem thuis op de bank over Zoeloe 'war cries', het ritme van klinkers en medeklinkers, maskandastijlen, apartheid, commercie en nog veel meer. Johnny groef oude bandjes op die hij lang geleden in de archieven van de omroep had opgenomen. Prachtig uniek materiaal. Wellicht zit er iets in voor een lange-termijnproject... Joepie.

Jozi is crazy

2009-09-29T11:53:00.000-07:00

Johannesburg is een echte stad. Een groot bussinessdisctrict in het centrum, minder groen, meer roofovervallen, en de hele dag files. Jozi is craaaazy. Ik had mezelf van maandag tot donderdag gegeven om tien belangrijke informanten te spreken. En ik had geen eigen vervoer. Dat is ook een beetje crazy.

Gelukkig had Grant me een kantoortje met telefoon en computer met internet aan de Universiteit van de Witwatersrand gegeven. En een van zijn studenten wilde wel tolken. Dus ik kroop in de telefoon want alle informanten hadden op z’n Afrikaans gezegd: jahoor, ik denk dat ik wel in de buurt ben, bel maar als je er bent.

En op één na bleek iedereeen zowaar beschikbaar en bereid. En Igz, mijn tolk, wist wel een paar studenten die een taxibedrijfje runden. In Afrika moet je niet teveel willen plannen; als dingen gebeuren, dan gebeuren ze.

We stapten eerst in de taxi naar Melville, jawel: het Montmartre van Zuid-Afrika waar M en ik exact een jaar geleden onze eerste kus uitwisselden. En je gelooft het niet: het was nog dezelfde straat ook. Daar moeten de voorvaderen achter zitten.

Boven de theesalon zat het impresariaatje dat voor de SABC (de Zuid-Afrikaanse BBC) een programma over traditionele Zuid-Afrikaanse muziek maakt en de programmamakers konden mij alles vertellen over de manier waarop ze maskanda aan jonge mensen verkopen.

De dag daarop een gladde jongen van een onafhankelijk record label. ‘Maskanda’s future is biiiiig’. Hij wilde wel met me praten om 09.00 uur. Probeer je voor negenen maar eens in Joburg over de weg te bewegen. Zweli van de taxi was laat, maar was over the moon toen ik hem vertelde wat ik in Johannesburg kwam doen.

Hij bleek werkelijk alles van maskanda te weten, had wel 100 maskandacds in zijn auto liggen. ‘Dit is een nieuwe generatie maskanda. En dit; dit moet je ook horen.’ Ik haalde mijn opschrijfboekje tevoorschijn en in de drie kwartier die we vast zaten in het verkeer praatte hij me helemaal bij. En als hij een naam niet wist, belde hij zijn neef die het wel wist.

Wist ik bijvoorbeeld dat er een vete woedt tussen maskandasterren Thokozani Langa en Bekumuzi Luthuli? Nee, dat wist ik niet. De twee heren maken elkaar uit voor rotte vis, maar hun aanhangers nemen het serieuzer. Die bedreigen elkaar met kogels in de kop en bekrassen mekaars auto. Een beetje zoals Wagner en Brahms, zeg maar, maar dan met échte mannen, want alle witte mannen zijn pussies.

De emoties zijn inmiddels zo hoog opgelopen dat de Zoeloezender Ukhozi FM heeft besloten hun muziek van de radio te bannen tot de ruzie opgelost is. De gladde jongen van het onafhankelijke recordlabel bleek later de grote verzoener, althans zo wierp hij zich op.

En na de gladde jongen stond Downtown Studios op het programma waar ik de eminente maskandamuso Ihashi Elimhlope (Zoeloe voor Wit Paard) zou treffen. Maar Zweli zat weer vast in het verkeer, en toen hij me eindelijk had afgezet bij de Studio’s was het Witte Paard boodschappen aan het doen. We zijn er zo! verzekerde zijn vrouw en manager me.

Ik streek neer in de foyer van de studio’s en waande me in het New York van de jaren 50. Stoffen bekleding op banken en wanden, gouden en platinum platen aan de muur en een galante portier in pak die Titus bleek te heten en die alles wilde weten over mijn wereldreizen. En toen liep toevallig Ntokozo Zungu binnen, een maskandastudiogitarist die ik nog niet op mijn lijstje had, dus met hem kon ik ook een babbeltje maken.

Als ik dag in dag uit in die foyer blijf zitten heb ik al genoeg informanten. Want even later kwam de gladde jongen van het record label binnen. 'Ha, jij hier' zei hij en liet me een artikel zien uit de African Sun, een sensatiebeluste tabloid op z’n Afrikaans. Op de voorpagina stond een prominente foto van een uitgemergelde jonge vrouw die er naar eigen zeggen 10 jaar lang zo ondervoed had uitgezien.

Niemand wist wat het was: geen aids, geen tb, geen kanker. Totdat ze, minuten voor de journalisten van de Sun gearriveerd waren, een foetus van een koe had uitgekotst. Het duidelijk herkenbare koeienjong-in-aanleg dreef in een plas braaksel in een teil en had al die tijd in haar maag gewoond omdat iemand een vloek over haar had uitgesproken. De sangoma (kruidenheks) die naast haar stond had haar nu met een potent kruidenmengsel van die vloek verlost. Ze kon weer verder met haar leven. Hoera. De gladde jongen slaakte een zucht van verlichting. Wat mensen verzinnen om je het leven zuur te maken.

Na het Witte Paard nog twee maskandagitaristen in een pizzeria en toen was ik volkomen afgedraaid. Ik hoorde Grant en Angus praten en kon uit hun woorden geen betekenis meer extraheren. Maar ik heb een paar uur zeer waardevolle informatie verzameld.

Shebeen

2009-09-28T13:30:00.000-07:00

Zondag was ik na een paar vruchtbare, maar uitputtende dagen informanten aflopen in Johannesburg terug in Durban. Voor het eerst was ik – samen met mijn collega van de universiteit – in The Rainbow. Als het BAT Centre vergelijkbaar is met Theater Kikker, dan is The Rainbow eeuuh…tja, onvergelijkbaar eigenlijk.

The Rainbow is een shebeen – een dranklokaal – midden in een illegaal busstation in Pinetown, een nogal desolate industriële wijk in het noordwesten van Durban. Het staat vol met formica tafeltjes, de halve-literflessen bier gaan scheutig over de toonbank en het is er ontzettend gezellig.

Na een uurtje is iedereen dronken, maar er is voldoende sociale controle en vrouwvolk om het prettig te houden en dus gaat iedereen maar dansen.

Afgelopen zondag stond Shabalala Rhythm op het podium, de twee zonen van de vermaarde Joseph Shabalala die met zijn Ladysmith Black Mambazo en Paul Simon de Zoeloemuziek al in de jaren 80 op een internationaal podium zette.

De zonen liften mee op de naam van papa en hebben een enthousiaste lokale achterban. Alle huisvrouwen die er waren konden niet alleen alle liedjes tot in het kleinste detail meezingen, maar wisten ook alle danspassen en handgebaren erbij. Lokale hitmuziek.

Twee van de danseressen hadden een maand geleden het podium met mij gedeeld in het BAT Centre, dus dat was ouwe-jongens-krentenbrood en de Shabalala boys beloofden me een interview. De rest van de dag heb ik met een biertje in de hand het publiek ondervraagd, totdat er een paar heerschappen om m’n nek gingen hangen en hun bierlucht in mijn gezicht bliezen.

De heren willen je telefoonnummer; dat weiger je; en vervolgens houdt het gezeur niet op. Waarom mag ik je telefoonnummer niet? Ahhh. Toe nou! Geef me één reden waarom niet. Dan is er één methode die altijd werkt: 'Mijn boyfriend wil dat absoluut niet hebben', zeg ik. 'En mijn boyfriend komt uit Chatsworth.' Dat doet het. Niemand wil ruzie met een gast uit Chatsworth. Afgelopen met de toenaderingen.

Multiculti

2009-09-19T01:03:00.000-07:00

Donderdag klassieke Indiase dans in de schouwburg, vrijdag hindoegospel in de tempel en zaterdagmorgen om 6 uur live maskanda zingen op Vibe FM, het radiostation van de KwaMashutownship. Multiculti Durban heeft me weer helemaal in zijn greep.

Vreemd genoeg was ik nog nooit in de schouwburg geweest. Het is weer zo'n bizar koloniaal product, ingericht als een Engels openluchttheater: alle muren van de zaal zijn bedekt met driedimensionale buitengevels van 16de-eeuwse Tudorhuizen, inclusief het vakwerk en de geruite ramen met warm licht erachter. Als de lichten gedimd worden voor een voorstelling, verschijnt in het plafond een sterrenzee. Je waant je in Stratford upon Avon op een warme zomeravond.

In het nieuwe Zuid-Afrika wordt er geen Shakespeare meer opgevoerd in het Tudor-decor, maar maskanda of traditionele dans uit Orissa. Nergens is zo zichtbaar hoe koloniale ruimte teruggeclaimd wordt. Door de vakwerken galerijen langs de foyer schreden donderdagavond Indiase dames met lange sari's. En tussen de Tudorramen gaven de danseressen uit Orissa zich met verfijnde hand-, hoofd- en voetbewegingen over aan Krishna. In Afrika.

De hele Indiase elite was uitgelopen om de voorstelling te zien en tot Mageshens grote ongenoegen waren we zichtbaar underdressed. Voor Indiërs in Zuid-Afrika zijn voorstellingen als deze de enige gelegenheden waarop ze het volle ornaat van sari's, punjabi's en Indiase sieraden aantrekken, legde hij me uit, en daarom worden kosten noch moeite gespaard om er piekfijn uit te zien.

Vrijdag was volkomen anders. Er was veel volk afgekomen op de 'Indian Symphony'. Het parkeerterrein bij de Hindoetempel waar het optreden plaatsvond was helemaal vol. Mageshen stuurde zijn SUV de stoep op en parkeerde in het gras. 'Krijgen we nu geen bon?' vroeg ik. 'Natuurlijk niet' riep Nishlyn. 'In India krijg je toch ook geen bon?'. 'Jamaar we zijn hier toch niet in India.' zei ik. 'Nu wel' zei Nishlyn stellig. Ik keek hem verbaasd aan. Ik loop toch al een aantal maanden mee in de Indiase gemeenschap hier en er zijn zoveel verschillen met India dat ik dat niet zou durven beweren.

Maar eenmaal in de tempel was het wel heel erg India. Ik was - net als donderdag in de schouwburg trouwens - de enige witte en ik kreeg erg veel bekijks. Het concert was vreselijk. We hadden ons verheugd op een vrolijke Bollywoodstrijkersbatterij, maar de Symphonybezetting kwam uit een synthesizer. Er was 1 violist en 1 zanger met een afgrijselijke stem en de versterking stond zo hard dat je niet meer wist of je de viool hoorde of de krasstem. Net als de bioscoop in het Indiase Varanasi, waar Emile en ik enkele jaren geleden een Bollywoodfilm wilden bekijken.

Dus Mageshen en Nishlyn gingen grappen maken. Pagahindi, smaalde Mageshen over de violist. Ik durfde niet te lachen. Ik zat al zo oneerbiedig met mijn vingers in mijn oren en ik voelde me als een reusachtige oplichtende vuurtoren tussen al die Indiërs. Na vijf nummers verlieten we met piepende oren de tempel en maakten ons op voor een early night, want de volgende dag moest ik om 4 uur opstaan om om 6 uur in de studio in KwaMashu te zitten.

Selby kwam me om 5 uur halen en toen we om half 6 de township binnenreden, kwam net de zon op. Het was een frisse heldere morgen na dagen plenzende regen. Kinderen waren buiten aan het baaien, want de meeste townshiphuizen zijn nog steeds 1 kamer groot met een dakje en een erfje eromheen. Zwarte natte glimmende kinderlijfjes in de ochtendzon. Ik vroeg me af waarom een dergelijk beeld zo tot de verbeelding spreekt - bekijk elke documentaire over Afrika, en je ziet het - want er is toch weinig vrolijks aan. Maar misschien doe ik wel te moeilijk over exotisme, nu ik zelf niet meer zo goed weet waar ik thuis hoor. Mooie lijven zijn nu eenmaal mooie lijven.

Vibe FM is een klein radiostationnetje in het KwaMashu Arts Centre, waar ik enkele weken geleden ook was. Relaxed maar goed geörganiseerd, presentatie helemaal in Zoeloe, 70% locale muziek, een keur aan artiesten uit de gemeenschap te gast, en veel bellers uit de township.

Beantwoord ik aan het profiel van locale artiest? De presentator vond van wel. Wanneer kwam mijn eerste maskanda-album uit? Het was natuurlijk een grap, maar ook weer niet helemaal. Hij had me immers zien dansen in het BAT Centre, dus ik moest een stukje zingen, en dat deed ik, en ik kreeg prompt idolate bellers aan de lijn. Ngiyabonga kakhulu.

Daarna uitgelegd dat ik in aard en capaciteiten geen performer ben, maar dat ik wel van plan ben een boek te schrijven over maskanda. Dat was mooi. Ik kreeg een huwelijksaanzoek in Zoeloe. Daar moet wel lobola (bruidschat in koeien) tegenover staan, vond ik. Hoeveel koeien? Nou, 100 ofzo. HONDERD?!?!?! Hoe ging ik die dan mee naar Nederland nemen? Tja, euhm, in het vliegtuig? Enz, enz.

Maar de jongens van het radiostation weten verdomd veel van maskanda en na afloop heb ik hun geïnterviewd en een paar waardevolle data voor maskandafestivals, -audities, en -competeties van ze gekregen. Zo komen we telkens een stukje verder.

Ubuntu ungamntu ngabanye abantu

2009-09-15T02:29:00.000-07:00

Ubuntu is een politiek beladen modewoord in het nieuwe Zuid-Afrika en het is ontleend aan bovenstaand Xhosa spreekwoord: een mens is een mens door andere mensen. Daar zitten vele ethische en filosofische kanten aan. En daarom wordt het vaak gekaapt door politici die hun macht op een of andere wijze willen legitimeren. Menselijkheid is iets universeels, maar door te impliceren dat alleen mensen uit Afrika weten wat ubuntu is, wordt het weer een middel om de ene groep mensen van de andere af te scheiden.

Ik interpreteer ubuntu als inlevingsvermogen. Als ik een griepje heb, dan hopen mijn Zoeloevrienden dat ik snel weer beter ben, want als ik ziek ben dan zijn zij ook ziek. Dat klinkt nogal overdreven, maar dat is het niet. Is inlevingsvermogen immers niet gebaseerd op het vermogen te voelen wat een ander voelt? Precies op dat moment? Je roept het ziekzijngevoel op. Je bent heel even ziek om te weten hoe ziek zijn ook al weer voelde en hoe vervelend dat is.

Maar ubuntu is niet altijd zo eenvoudig, zeker niet in een kapitalistische maatschappij met zielloze ruilmiddelen. Als mijn Zoeloevrienden platzak zijn, dan kan ik die ervaring gemakkelijk oproepen. Ik ben zelf lang genoeg platzak geweest, al was het nooit zo erg als zij dat zijn. Maar worden wij allemaal minder platzak als ik ze geld ga geven? Ik dacht het niet. Maar ik kan ook niet uitleggen dat ik geld geven niet goed vind voor onze vriendschap. Vanuit het ubuntuperspectief slaat dat helemaal nergens op. En als je een beetje inlevingsvermogen hebt dan snap je dat ook wel weer.

Dus ik schipper wat tussen ubuntu en Hollandse krenterigheid. Ik betaal voor muzieklessen, waarschijnlijk teveel. Ik ben scheutig met een lift naar huis of samen lunchen of een bijdrage voor een neef die na een ongeluk in het ziekenhuis is beland. Maar soms moet ik "nee" zeggen en dat is ontzettend pijnlijk.

Hoezeer dit geschipper mijn relatie met sommige van mijn kennissen bepaalt, realiseerde ik me toen ik maandag - samen met een collega van de universiteit - een interview had met Phuzekhemisi. Phuzekhemisi is een maskandamusicus die het helemaal gemaakt heeft. Zijn nieuwste album heeft alweer platinumstatus bereikt. Hij maakt elk jaar toernees naar Europa en Canada. Hij kan zijn hele clan met gemak onderhouden.

Het gesprek verliep vele malen makkelijker dan de gesprekken die ik met andere musici heb gehad. Eerst dacht ik dat dat kwam omdat hij behoorlijk goed Engels spreekt, maar het kwam nog door iets anders. Het was vanaf het begin volkomen duidelijk dat hij ons niet nodig had. Hij verleende ons een gunst door ons te woord te staan. Hij was toeschietelijk en benaderbaar, maar hij hoefde niets van ons. Er was even geen ubuntuverplichting. Gewoon zakelijkheid. Pffffff.

Of toch wel? Halverwege het interview liep er een bedelares langs onze tafel. Ze had een bord in haar hand waar in Zoeloe en onbegrijpelijk Engels een hulpkreet was geschreven. Ze begon in Zoeloe tegen Phuzekhemisi te praten en hij trok zonder aarzeling een stapel bankbiljetten uit z'n broekzak en gaf haar 20 rand (2 euro). Dat is veel: een parkeerwacht geef je doorgaans 2 rand.

Mijn collega en ik waren in verwarring. Wij zijn gewend bedelaars te negeren. Onze filosofie is: als je elke bedelaar die je tegenkomt geld gaat geven dan voed je bedelgedrag met alle malafide praktijken die daar achter kunnen zitten. Mooi beargumenteerd, maar nu stonden we met onze mond vol tanden (of onze billen bloot) en toen de verwarring voorbij was, was de bedelares al doorgelopen.

We stonden er mooi op: alle vooroordelen over witten weer bevestigd. Phuzekhemisi was zichtbaar geshockeerd. Gedurende een aantal lange minuten ontweek hij onze ogen als hij onze vragen beantwoordde en pas tegen het einde van het gesprek ontdooide hij een beetje.

Ik voelde me de hele verdere dag een ontzettende vrek. Ik had een lesje ubuntu gehad. Het was Phuzekhemisi geweest die mijn inlevingsvermogen had aangesproken, omdat hij qua machtspositie mijn gelijke is. Als hij er niet geweest was, hadden mijn collega en ik de bedelares misschien niet eens gezien, laat staan onthouden. En ubuntu gaat nu juist over een inlevingsvermogen dat niet selectief is.

Verhaal

2009-09-14T13:12:00.000-07:00

Als ik Mageshen in het Engels uit mijn blog voorlees, voelen we ons allebei ongemakkelijk. Geen woord van wat ik heb neergeschreven is gelogen, maar bij het schrijven maak je keuzes. Je maakt er een verhaal van, dus je laat dingen weg en de zaken die je het meeste opvallen geef je de meeste aandacht. Anders is het niet leuk om te lezen. Mageshen herkent zich niet altijd in de punten die ik aandacht geef. En als ik het aan hem voorlees dan snap ik dondersgoed waarom.

Zaterdag waren we uitgenodigd voor een afscheidsbraai in Isipingo. Een van Mageshens vrienden gaat voor een half jaar naar het buitenland. Leuk, een feessie in de township. Bij een grote Indiase familie: kakelende tantes, krijsende kinderen, stoerdoenerige ooms en eten voor een hele legerkazerne. Achter het huis, met uitzicht op de zee, zaten we onder een overkoepeling lekker te eten in de schaduw. Oma had het hoogste woord en schiep er genoegen in om ieder van haar uit de kluiten gewassen kleinzoons stevig de les te lezen.

Ik kan er op twee manieren over schrijven, die elkaar eigenlijk een beetje uitsluiten, tenzij ik ze expliciet maak. Ik kan schrijven over het exotistische gevoel weer eens de enige witte te zijn met extra aandacht voor en van alle broers, zussen, neven, nichten en stoere townshipmakkers. Ik kan ook schrijven over de gevoelens van herkenning om op een zonnige dag met een familie in de tuin te zitten eten.

Iedereen deed erg zijn best me op mijn gemak te laten voelen. ‘Trek je maar niets aan van al die door elkaar kakelende mensen hoor’, zei een vrouw van mijn leeftijd naast me. ‘Zo gaat dat nu eenmaal in Indiase families.’

‘Oh, maar zo gaat het in mijn familie ook’, antwoordde ik haar. ‘Als mijn oma jarig was in de zomer, dan zaten we met de hele familie onder een grote oude boom te eten. Het eten was altijd veels- en veels- en veelsteveel. De kinderen stampten overal doorheen met voetballen, waterslangen en dolle achtervolgingen in wisselende kongsi's, net als deze kinderen. En aan kakelende tantes hadden we ook geen gebrek.’ (Sorry tantes, ik weet dat jullie meelezen, maar jullie kunnen het vast wel hebben van mij…).

‘Oh, goh’, zei de vrouw naast me. Maar toen kon ik het toch niet laten een beetje te gaan exotiseren. ‘Mijn familie komt uit Centraal-Europa, zie je’, zei ik, ‘en ze hebben een groot deel van hun leven in Indonesië doorgebracht. Vandaar.’ Het is waar, maar het is ook weer niet helemaal waar, want slechts mijn halve familie komt uit Centraal-Europa; de andere helft komt gewoon uit Nederland. En Hollandse families zitten ook graag in de zomer onder een boom te eten met krijsende kinderen en kakelende tantes. Of je nou in Isipingo zit of Breda.

Gitaarles

2009-09-06T07:57:00.000-07:00

Over dansen en rappen is het leuk bloggen, zeker als je foto’s hebt, maar ik werk natuurlijk niet alleen maar met Abagqugquzeli. Veel meer directe informatie krijg ik van mensen om de musici heen: producers, managers, mensen van de omroep, mede-academici, archivarissen.

Maar ingevoerd raken in de muziek is enorm belangrijk om muzikale kenmerken op een zinvolle manier met sociale en culturele te verbinden. Sommige zaken kun je zelfs alleen horen als je zelf speelt of zingt. Maskanda is heterofone muziek en de veellagigheid ervan leer je alleen goed horen (en appreciëren) als je met een basisriff begint en gaandeweg steeds meer omspelingen leert.

Dat is precies wat ik leer van Shiyani Ngcobo. Zo extrovert en energiek het dansen met Abagqugquzeli is, zo introvert en verstild zijn de riffjes die ik van uBaba uShiyani leer.

Shiyani is een belangrijke informant voor mij, omdat hij veel buiten Afrika opgetreden heeft. Hij heeft op verschillende internationale wereldmuziekfestivals gespeeld, hij maakte een cd in Engeland (Introducing Shiyani Ngcobo, World Music Network 2004) en trad in 2007 op in New Yorks Carnegie Hall.

Toch is Shiyani’s internationale blootstelling betrekkelijk. Vorige week kwam hij met een brief van World Music Network aanzetten met de vraag of ik hem kon uitleggen wat erin stond. Ik moest hem vertellen dat hij dit jaar helemaal geen royalties krijgt omdat er dit jaar geen cd’s verkocht zijn. Potverdikkeme. Allemaal even op de link klikken jongens en kopen, die cd. Ziehier hoe een wetenschapper weer eens in haar eigen onderzoek ingrijpt. Onderzoek ik internationale exposure en is die er niet? Dan maken we die toch gewoon…?

Maar praten over dat soort dingen doen we vooral als we een tolk kunnen vinden. Mijn Zoeloe is nog basaler dan zijn Engels en de muzieklessen zijn van een middel om hem te spreken te krijgen een doel op zich geworden.

Shiyani speelt nog het soort maskanda dat aan het begin van de twintigste eeuw gespeeld werd: een man loopt van zijn huis naar zijn werk, een tocht die wel een dag kan duren en om de tijd een beetje door te komen speelt hij op zijn gitaar. Zijn lied is een verhaal, een klaagzang en een zelfprijzing ineen en kan net zolang duren als zijn tocht.

Shiyani’s riffs lijken eenvoudig, een dalend tetrachord, bijvoorbeeld, met parallelle octaven, kwarten en tertsen. Shiyani speelt me het voor en ik probeer mee te komen. Gebrekkig Zoeloe en gebrekkig Engels zijn niet meer nodig. We hoeven alleen maar ‘kulungile’ (ok) of ‘try again’ te verstaan. Ik vind het leuk om te ervaren dat muzikale communicatie echt mogelijk is zonder verbale. Bij muzieklessen in Nederland of Engeland heb je dat niet door, want je blijft toch wel doorkletsen over die muziek. Met Shiyani merk ik dat woorden echt niet nodig zijn om elkaar muzikaal te begrijpen.

Bij maskanda gaat het niet zozeer om virtuositeit (hoewel Shiyani in zijn versies van zijn songs behoorlijk virtuoos kan zijn); het gaat er vooral om dat je zo’n riffje van vijf noten wel een kwartier kan blijven spelen en tempo kan houden. Net zoals dat vroeger ging. Als dat lukt en ik al mijn posities met links op hetzelfde moment kan wisselen als mijn snaren met rechts, dan is dat geweldig, want je komt in een soort groove terecht en als je daar eenmaal inzit, begint Shiyani zachtjes te zingen.

En dan is het hele leven gewoon even helemaal goed.

Zoeloedans

2009-08-31T12:19:00.001-07:00

Een Zoeloedans. Wat is dat eigenlijk? Je been gestrekt de lucht in slingeren en met een klap neer laten komen. Opspringen en plat op je billen landen. Over de grond tijgeren alsof je bezeten bent (en soms ben je dat ook).

Maar er is meer dat niet zo makkelijk in woorden te vatten is: armen die weten wat ze moeten doen als benen zus bewegen. Vier hoofden die synchroon naar links of rechts kijken. Allemaal dingen die ik helemaal niet kan. Gelukkig kan ik wel zingen.

Dus ik heb me laten verleiden om op een podium met een uitzinnig publiek van 200 man/vrouw met een Zoeloeband op te treden. Een hele dag maskandabands, allemaal in Zoeloeklederdracht en allemaal met een line-up van twee gitaren, basgitaar en drums en een geluidssysteem dat tot over de pijngrens van je gehoor gaat.

Het hele publiek deed mee; kwam geregeld zelf het podium op om een dansje te doen. Meezingen. Meeschreeuwen. Ululeren – dat klinkt heel vunzig, maar dat is gewoon een soort jodelen.

Er waren wel tien bands en niet toevalligerwijs waren wij de laatste, na een hele middag raggen en dansen. Ik werd na het eerste liedje van onze band het podium opgeroepen; als een spits voor de laatste ultieme minuten van een voetbalwedstrijd. Ik ben alleen geen spits. Niet in karakter en niet in capaciteiten. Dus dat was peentjes zweten daar achter dat gordijn.

Gelukkig hadden we met zijn allen even gebeden van tevoren.

Dat had ik wel nodig. En daarna dus gewoon maar meedoen. Opkomen en gaan met die banaan.

En iedereen vond het prachtig. Ik ook eigenlijk.

Integratie

2009-08-31T11:24:00.000-07:00

Zaterdag waren Mageshen en ik in Eshowe, zo’n 150 km ten noorden van Durban, in het hart van het Zoeloekoninkrijk. Het is een prachtig heuvelgebied met zachtgroene suikerrietvelden die ondanks hun onplezierige geschiedenis lieflijk in de wind ruisen. Af en toe zie je een rond kleien hutje met een rieten dak en een koe en een paar kippen ernaast. Toooktoktok. Het gemoedelijke dorpsleven dat elke Zoeloe als het utopische pre-industriële verleden beschouwt. Geen uitbuiting maar gemeenschapszin. Geen ontheemding maar warme geborgen familiebanden. Totdat the white man de boel kwam verpesten.

In Eshowe is een museum in een oud Brits fort, een houten luchtbrug door de toppen van een bos naar een uitkijktoren

en een oud hotelletje waar ze excursies naar Zoeloedorpen organiseren.

We waren wat laat. De excursie was al vertrokken, maar misschien kon de dame die ze organiseerde ons nog wel ergens op komen pikken. Wij streken neer op de veranda en snoven het buitenleven op. Als townshipknul heeft Mageshen het niet zo op natuur. Er gebuert nooit wat, je krijgt modder op je schoenen en zand in je eten, als dat eten al te krijgen is. Maar op zo’n veranda is het lekker toeven.

In het hotel was een bar naar Brits model waar rugby gekeken werd. Een verzameling gedrongen Afrikaner rednecks zat onder luid gebral stevig aan het bier. In het zaaltje ernaast vond een vergadering plaats van de plaatselijke ANC partijbonzen, het type lagere ambtenaar dat vindt dat de wereld nu van hun is.

Af en toe kwamen mensen van beide groepen op de veranda een sigaretje roken, maar je zag ze nooit tegelijkertijd naar buiten komen, alsof er een ongeschreven code was. Wat een segregatie weer, was mijn eerste reactie. Maar Mageshen was het daar niet mee eens. Hoeveel Marokkanen en Surinamers zitten er op jouw universiteit, vroeg hij me. Niet veel, moest ik toegeven. Wat dat betreft is het in de Universiteit van KwaZulu-Natal beter geregeld. Daar zie je alle bevolkingsgroepen vertegenwoordigd, ookal socialiseren ze nog steeds gescheiden. Het gaat om zichtbaarheid, zei Mageshen. In dit hotel zie je hoe gesegrereerd de groepen zijn, maar ze zijn in feite meer geïntegreerd dan in jouw land, want daar zie je ze nooit samen in een gebouw.

Voorvaderen

2009-08-22T13:05:00.000-07:00

Dinsdag was ik in KwaMashu, een grote township 18 km ten noorden van Durban. Een van mijn contacten bereidt daar een muziektheaterproductie voor: verschilllende ‘traditionele’ Zoeloe muziek- en danstradities (waaronder maskanda) gecombineerd met eigentijdse muziek en dans en een educatieve boodschap voor de jeugd. Eind deze maand gaat de productie in première in het KwaMashu Arts Centre, ook weer een soort Theater Kikker, maar dan van de township.

Het is het veiligst om met een betrouwbare insider op stap te gaan: met Mageshen naar Chatsworth of Isipingo, met Skho shoppen in Warwick Triangle en met Selby naar KwaMashu. Hij is er opgegroeid en verhuurt zijn ouderlijk huis nu aan een achterneef.

Aan de townships zie je eigenlijk het best hoezeer Zuid-Afrika een land in transitie is. Als ik met Mageshen naar zijn moeder in Chatsworth rijd, kunnen we twee routes nemen: hetzij met een omweg over een hoofdweg, hetzij binnendoor. De hoofdweg is met een grote boog om een voorheen ‘blank’ woongebied heengelegd; de Indiërs moesten maar een kwartiertje omrijden om bij hun huis te komen. De route binnendoor gaat door dat blanke woongebied. Daar mochten Indiërs vroeger sowieso niet komen (dus ze moesten omrijden) en de wijken zijn nog immer van elkaar afgeschermd door grote stukken braakliggend land. De hele infrastructuur was ingesteld op segregatie.

Zo ook in KwaMashu. Sommige huizen zijn nieuw, andere zijn op de karakteristieke townshipmanier uitgebouwd, er is water en elektriciteit, de wegen zijn geasfalteerd, maar de indeling is nog als vroeger. ‘Links zie je Sectie B’, zegt Selby zonder zichtbaar onbehagen, ‘en rechts: dat is heeeelemaal Sectie D. En als we het kruispunt over zijn, rijden we Sectie C binnen.’ Ik vind het akelig: geen namen, maar letters voor je woonwijk. Ik krijg er concentratiekampassociaties bij, helemaal als je bedenkt dat Sectie C voor het grootste deel uit ‘hostels’ bestaat: barakken waar de allerarmsten wonen.

Maar het Arts Centre (www.kcap.co.za) is in Sectie B, bovenop een heuvel. Het is er levendig en gezellig; de muren zijn beschilderd met legale graffiti, er repeteren minstens twee lawaaiige maskandabands tegelijkertijd, en je kunt er uiterst smakelijke traditionele Zoeloe bonenprut eten. Waarom heb ik deze plek niet eerder ontdekt?

Ik interview mijn informant over haar productie voordat we een doorloop van het hele stuk gaan bijwonen. Ze vertelt dat niet iedereen aan de doorloop kan deelnemen. Een van de acteurs/dansers/musici is gisteren ziek naar huis gegaan omdat hij tijdens het dansen een ‘calling’ van een voorvader kreeg. Alle acteurs, vertelt ze me, hebben de gave met voorvaderen in contact te treden en dat brengt zekere risico’s met zich mee. De acteurs durven bepaalde muziekinstrumenten niet te gebruiken omdat ze dan bezeten kunnen raken en er niet altijd onmiddellijk uitkomen. Ook kunnen voorvaderen ontstemd raken als muziekinstrumenten voor ongeëigende gelegenheden gebruikt worden. En dansen kan sowieso leiden tot bezetenheid door een voorvader.

‘Waarom moet alles via de voorvaderen gaan’, verzucht ze. ‘Voorvaderen hebben issues, net als mensen. Ze zijn soms jaloers of knorrig en dan heb je de poppen aan het dansen. Ik wou dat dit soort zaken gewoon via God geregeld zou kunnen worden, als mediator, weet je wel.’ ‘Ja’, beaam ik, ‘soms zou je willen dat de zaken in de mensenwereld ook gewoon door een mediator geregeld zouden kunnen worden in plaats van door al die mensen met hun issues.’ Daar moeten we samen erg om lachen.

We wonen de productie bij, we eten lekkere bonen voor de lunch, maken foto’s, en wisselen adressen uit van andere informanten. Selby's ouderlijk huis, ook in Sectie B, blijkt een perfecte overnachtingsmogelijkheid voor de acteurs die uit Johannesburg komen. Hij regelt met mijn informant dat hij het ook in de toekomst aan haar kan verhuren. Als we weer in de auto terug naar Glenwood zitten, zijn Selby en ik in een opperbest humeur. Ik heb nieuw materiaal en nieuwe contacten. Selby heeft een goedbetaalde taxirit, een Zoeloeshow met lunch, en een nieuwe bron van inkomsten. De voorvaderen zijn ons kennelijk niet ongunstig gestemd.

Podiumvrees

2009-08-22T12:07:00.000-07:00

Ik was vergeten hoeveel tijd het kost om veldwerk op te zetten. Pas sinds een paar weken heb ik een beetje het gevoel dat mijn verblijf hier vruchten afwerpt.

Eindelijk spreek ik mensen die ik wil spreken. Eindelijk opent mijn basale beheersing van de Zoeloetaal deuren die anders gesloten zouden blijven. Eindelijk begin ik een groter plaatje te zien met muzikale kenmerken, een geloofsysteem met geesten en voorvaderen, en een cultureel-politieke identiteitsconstructie in een globaliserend Zuid-Afrika.

Het wordt er allemaal niet minder gecompliceerd van, maar ik weet geleidelijk aan hoe ik me door de soep moet heen bewegen.

Omdat ik wekelijks les heb van verschillende maskandi en daardoor zowel gitaar speel, als zing, rap en dans, hoor ik van alles in de muziek wat ik voorheen niet hoorde. Ritmische veellagigheid, groove, variaties op liedvormen, een specifiek ‘gedrukt’ stemgeluid met een herkenbare ‘maskandasound’. En maskanda ‘doen’ is net zoiets als Zoeloe spreken: het leidt tot ongelooflijk veel goodwill. Iedereen wil je helpen.

Dus na maanden aandringen heeft Skho haar zin: volgende week ga ik met haar optreden in het BAT Centre. Ik ga met een paar eenvoudige danspasjes op de achtergrond meeswingen, ik ga een aantal songs meezingen, en ik heb mijn eigen izibongo (gerapte zelfprijzing van de maskandamusicus) die ik met verve in Zoeloe de zaal in zal moeten slingeren:

Mina gingu Barbara, Titus isibongo.
Ubaba wami uMilan kanti umawami uMartha.
Ngivela le! Kude kwendawo engenaNtaba, eHolland.
Umfulo engiwuphuzayo iVecht.
Hlala lapho ukhona ubone ukuthi ngizokwenzelani manje.
WASHA!! Yimi lo!

Ik heet Barbara, Titus is mijn afkomst.
Mijn vader is Milan en mijn moeder is Martha.
Ik kom van ver! Daar waar geen bergen zijn, uit Holland.
De rivier waaruit ik drink is de Vecht.
Blijf waar je bent en kijk wat ik nu ga doen.
WASHA!! Dit ben ik!

Dus van de koudwatervrees ben ik nu in de podiumvrees beland: ik schijt peentjes. Vooral omdat het geheel in Zoeloe-oufit moet gebeuren. Barbara gaat in een kort geel rokje, een mouwloos topje met veel kraaltjes, haarbanden, armbanden en halskettingen het podium op. Mageshen heeft er gemengde gevoelens bij: kunnen die Zoeloes ook onder dat rokje kijken als ik sta te dansen?

Maar Skho’s volgende uitvoering – en jij gaat daar ook zingen, zegt ze streng, want we hebben nu een outfit voor je – is op een festival waar een groot deel van de mensen optreedt die ik al weken te pakken wil krijgen: Busi Mhlongo, Phuzekhemisi. Een niet te missen kans.

Dus gisteren gingen Skho en ik saampjes shoppen: witte schoenen, kraaltjes, topje. Eindelijk uit die verdomde shopping malls in de open lucht nabij Warwick Triangle. Mageshen mag het dan gevaarlijk vinden; voor mij is het gewoon de Jalan Malioboro: schaduwrijke galerijen met de ene gezellige rommelwinkel na de andere, een blèrende moskee op de hoek (het was immers vrijdag), en alleraardigste mensen die zonder enige opdringerigheid een praatje beginnen. Ik ben op onze shoppingtoer drie andere witten tegengekomen, overduidelijk toeristen.

Nieuwe apartheid, als je het mij vraagt…

Gemengd

2009-08-16T02:43:00.000-07:00

Gisteren, tijdens een tochtje naar de kust ten zuiden van Durban, kwamen Mageshen en ik weer even in contact met het ‘oude’ Zuid-Afrika. Op weg naar het strand stonden we op een tweebaansweg te wachten voor een rood stoplicht. De weg voor ons ging een steile heuvel op en bovenop de heuvel gingen de twee banen over in één.

Naast ons stopte een oud bakkie: een roestige volkswagen pick-up. Achter het stuur zat een stevige Afrikaner met een baard en een sigaret in zijn mondhoek. Hij keek opzij, zag ons, en staarde… Zijn sigaret viel bijna uit zijn mond en hij deed geen moeite zijn afgrijzen te verbergen. En we wisten alledrie waar dat afgrijzen over ging.

Het is niet voor het eerst dat witte Zuid-Afrikanen naar ons staren. Meestal kijken ze mij indringend en bezorgd in de ogen. Het kan toch niet zo zijn dat ik uit vrije wil naast een donkere man in de auto zit. Misschien heb ik hulp nodig. Een dergelijke opstelling komt niet noodzakelijkerwijs voort uit racisme. Er zijn genoeg gevallen bekend van zwarte mannen die witte vrouwen ontvoeren, te grazen nemen, verkrachten en vermoorden. Het omgekeerde komt ongetwijfeld ook voor, maar je hoort er niet vaak over.

Het is ook interessant om te zien hoe weinig gemengde stellen hier rondlopen. Als we een gemengd stel zien, dan is het in de meeste gevallen een Indiaas-witte combi of soms een zwart-witte combi. Een zwart-Indiase combinatie zie je vrijwel nooit, terwijl er toch 3 miljoen Indiërs in Durban wonen. En in veel gevallen is de witte partner van het stel een buitenlander, zelden een Zuid-Afrikaan. Ik ben er extra op gaan letten, ook al pretendeer ik niet een statistiek te kunnen geven…

Maar deze meneer was duidelijk niet bezorgd om mij. Ik keek verschrikkelijk vuil terug en had zin om hem in het Nederlands aan te spreken: ‘Hé, dikke eikel, wat zit je te kijken?’ Maar het licht sprong op groen en Mageshen trok op. Hij blijft er stoicijns onder.

Terwijl we de heuvel opreden, hoorden we een knetterend geraas achter ons. We keken achterom en zagen hoe de Afrikaner zijn roestige bakkie zo hard op zijn staart trapte dat hij Mageshens reusachtige, benzineslurpende townshipSUV zou kunnen inhalen voordat de twee rijbanen één zouden worden en hij ons tot aan het strand voor zijn neus zou moeten gedogen.

Wellicht hoopte hij ook dat Mageshen in zou zijn voor wat ‘road rage’ en ook de heuvel op zou racen om als eerste boven te zijn, maar Mageshen liet hem met een gracieus gebaar voorgaan en we schaterden het uit. Wat fijn dat dat nu kan; dat is niet altijd zo geweest.

A Hundred Stars

2009-08-16T01:30:00.000-07:00

Zuid-Afrika wordt doorgaans in verband gebracht met HIV/Aids. Maar kanker is een goede tweede killer. Naar Amerikaans model was er in Durbans Suncoast Casino een fundraising show geörganiseerd: Night of a 100 Stars. Ik weet niet of we dat in Nederland ook hebben; ik ben bekend met een klassiek benefietconcert, maar dat zal wel te maken hebben met die ivoren toren waar ik mijn hele leven in gezeten heb.

Suncoast Casino is op zichzelf al iets tamelijk bizars. Een reusachtige shopping mall aan het strand die elke avond gehuld is in paars, groen en geel TL-licht dat opdringerig over je netvlies flikkert. Als je de kermispoorten eenmaal gepasseerd bent, loop je door hoge marmeren gangen langs een aaneenrijging van gok- en steaktenten.

Binnen – zoals in zoveel shopping malls – vind je eigenlijk alleen maar Indiërs. Er zijn mooie sociologische verklaringen voor te vinden: mensen die voorheen niet veel te besteden hadden, maar nu wel, vinden een omgeving met veel winkels per definitie niet vervelend. Witten hebben een zuipcultuur, dus die zitten zich op hun vrije avond in een café vol te gieten, terwijl Indiërs niet zuipen en dus met het hele gezin ijsjes eten onder paars kunstlicht en tussendoor shooter games spelen.

[Ik weet er nu alles van, want als aanhang van een Indiër ruil ik het café ook op gezette tijden eens in voor de ijsjes, shooter games en het paarse kunstlicht, maar ik houd het niet heel lang vol.]

The Night of a 100 Stars was een verlengstuk van Suncoast Casino: een feesttent met zwarte satijnen bekleding, plastic kroonluchters, een gemoedelijk klonkerende snare drum band, steltlopers, vuurspuwers en… een hele hoop Indiërs.

De show werd verzorgd door soapsterren, een aantal erg goede cabaretiers, een plaatselijke rapbekendheid, popzangers en een popband met Mageshen en zijn makkers. Hij is een van Zuid-Afrika’s beste jazzgitaristen. ‘Maar ik kan ook hartstikke goed rocken’, verzekert hij me. ‘Just wait and see.’ Dus ik kon niet wachten hem te zien raggen en janken op zijn gitaar.

Ik zat aan een ontieglijk saaie tafel met allemaal witten, die de show blasé over zich heen lieten komen. Een übernichterige marketingjongen van de schouwburg, een ouder Amerikaans echtpaar en twee domme blondjes van een reclamebureau die – ongelogen – Kelly en Jackie heetten. Ze waren vanavond gewoon aan het werk, antwoordden ze op mijn vraag wat ze hier bracht, en terwijl ze nog een loempia in hun mond schoven, bediscussieerden ze hun nieuwe dieet.

En jij, vroeg ik aan de schouwburgnicht. ‘I am here to support cancer, of course!’ kraaide hij. Wat een slordig taalgebruik voor iemand die kunst met woorden moet zien te verkopen, dacht ik, maar later kwam ik erachter dat het de naam van de Zuid-Afrikaanse kankerbestrijding is die slordig is: CanSA. Dat spreek je hetzelfde uit als cancer. De hele avond klonk het alsof iedereen er was om cancer te steunen. Wat suf.

En ik was er dus om mijn vriendje te zien raggen op zijn gitaar en daarmee was ik de enige die toegaf er te zijn om vermaakt te worden, want daar was de avond voor. Vermaakt worden en daarna geld storten. Het ging niet echt over kanker, want dat is niet vermakelijk. De popzangers zongen vals. De caberetiers waren fantastisch met snijdende, cynische moppen over culturele verschillen, onveiligheid en racisme in Zuid-Afrika, en Mageshen ragde erop los in een Michael Jackson Medley. Ik had een geweldige avond.

En na afloop ‘hanging with the boys’. Wat dat betreft zijn alle musici hetzelfde, klassiek, jazz, pop. Optreden en daarna bier, fastfood en vieze moppen om te ontladen.

Voor het eerst ben ik me bewust van mijn positie daarin. Met mijn vorige musicus boyfriend in Europa was ik nooit de enige aanwezige vrouw na een concert. Als je de Wiener Philharmoniker buiten beschouwing laat, zitten in een symfonieorkest genoeg vrouwen die ook van bier en vieze moppen houden. Maar de jazzwereld is nog grotendeels een mannenwereld en het is buiten Europa minder normaal dat vrouwen alcohol drinken. De aanwezigheid van een vrouw tijdens een ‘boys night out’ verandert de dynamiek volledig. Maar ik ben een moeilijk geval. ‘You’re one of the boys, because you drink beer’ zegt Mageshen. Dat vinden zijn makkers superstoer, maar welke moppen kun je wel en niet tappen? Tja.

Umfang, Methode und Ziel

2009-08-03T15:03:00.000-07:00

Hoe vaak maan ik mijn studenten niet om goede in plaats van suffe vraagstellingen te verzinnen, selectief te zijn in hun keuze van materiaal, meteen te gaan schrijven en er niet mee te wachten tot ze geen tijd meer hebben om het te veranderen. Ik roep het wel tien keer op een dag.

Nu ik zelf onderzoek doe, word ik er weer even aan herinnerd hoe moeilijk dat allemaal is. De kloof tussen theorie en observatie is bij mij altijd nogal gapend geweest. Ik vind het heerlijk om theorieën te verzinnen, en ik vind bestaande methodologieën om observatie en theorie bij elkaar te brengen altijd knellend, dus ik lap ze nogal eens aan mijn laars. Dat is zowel een kracht als een zwakte. En het krijgt een extra urgentie als je met levende mensen werkt in plaats van met boeken.

Het begon al meteen bij aankomst. Natuurlijk wil ik mijn informanten van vorig jaar ook dit jaar weer spreken. Maar is het eigenlijk wel nodig? Hoe definieer ik mijn relatie met hen als ik zoveel moeite heb ze uit te leggen wat ik wil met de informatie die ze me geven? Met andere woorden: hoe verhouden de theorieën die ik wil behandelen (en bekritiseren) zich tot de levende mensen met wie ik werk? Soms ga je dingen observeren omdat ze je van pas komen. Elke wetenschapper worstelt daarmee.

Daarom wachtte ik er lang mee contact op te nemen met Shko Miya en haar maskandagroep Abagqugquzeli. Ik wil wat van hen, zij willen wat van mij. Maar door de ongelijkheid in de wereld, waar we geen van allen iets aan kunnen doen, en door culturele verschillen, kunnen we maar niet gelijk oversteken.

De leden van Abagqugquzeli interpreteren mijn interesse voor hen als een motivatie mijnerzijds om hun beroemd te maken, ookal ontken ik dat keer op keer. Waarvoor heb ik anders al die informatie nodig? Ik ben een witte. Ik heb alles in de wereld: geld, contacten, mobiliteit, communicatiemiddelen.

Ook vinden ze – in overeenstemming met de Afrikaanse participatie-ideologie – dat ik gewoon mee moet doen als ik zonodig moet weten wat ze muzikaal aan het doen zijn. En bovendien trekt een witte in je Zoeloeband volle zalen, dus met minimale moeite voor mij kan ik hen een full house (en minstens een maand huur) bezorgen.

Waarom doe ik dat dan niet gewoon? Ik wil wel dansen en zingen, maar alleen op repetities. Ik blijf maar weigeren om mee te doen aan een uitvoering: een Zoeloerokje aan te trekken, bellen om mijn enkels te binden, en in het BAT Centre met mijn heupen te gaan wiegen.

En ik blijf maar vragen om gesprekken en informatie. Hoe maken ze hun liedjes? Waar gaan die liedjes over? Wie zit er achter het album dat ze enkele maanden geleden in een studio in Johannesburg opgenomen hebben? Van wie heeft Skho haar muzikale vaardigheden geleerd? Waarom is het zo belangrijk voor haar om een Zoeloeboodschap over te brengen?

Sinds een paar weken ben ik weer in contact met Abagqugquzeli. Afgelopen vrijdag liep Shko over van vreugde en trots toen ik na een beetje oefenen haar muziek kon zingen. Ze is oprecht geroerd door het feit dat ik de moeite neem om haar muziek te leren, net als haar taal. Die ontroering heeft me aan het denken gezet.

Mijn vraagstelling (daar is ie dan) is om te onderzoeken wat de implicaties zijn van het feit dat maskanda op muzikale wijze een Zoeloeidentiteit uitdraagt naar mensen die geen Zoeloe spreken, buiten Zuid-Afrika wonen, en een muzikaal authenticiteitsideaal in hun hoofd hebben dat past bij Béla Bartók, Indiase raga’s, jazz uit de jaren ’30, en nog veel meer oud spul. Die muzikale representatie bepaalt voor een deel het beeld dat die mensen van Zoeloecultuur hebben en (belangrijker nog) het bepaalt ook het beeld dat veel Zoeloes van zichzelf hebben.

Shko’s niet aflatende pogingen om mij bij haar band te betrekken, doen me beseffen dat haar maskandamuziek nu al opgevoerd wordt voor dat hoogopgeleide Europese publiek dat zo van Bartók, Indiase raga’s en jaren ’30 jazz houdt, ookal reikt Shko’s faam nauwelijks verder dan het BAT Centre. Dat publiek ben ik. Het soort vragen dat ik haar stel, getuigt daarvan. Het bepaalt voor een deel hoe zij haar muziek ervaart en (naar mij toe) presenteert.

Mijn vraagstelling gebeurt dus voor mijn eigen neus en tevens dankzij het feit dat ik mijn neus overal insteek. Ik kijk alleen nog niet systematisch genoeg naar de gevolgen van mijn neuzerigheid. Een potentieel tijdschriftartikel.

Bro

2009-08-02T13:27:00.000-07:00

Mageshen en ik hobbelen al weken van de ene garage naar de andere. Versnellingsbakproblemen. Ondanks waardevolle adviezen van zijn zus – die goed ingevoerd is in de technicaliteiten van de transportsector; ze hoeft maar naar een ontwerp van een truck of een schip te kijken en ze hangt al aan de telefoon om de juiste onderdelen te bestellen, zegt Mageshen niet zonder trots. Tegen een goede prijs natuurlijk – wist niemand precies wat er aan de hand was. En wij maar schokkend over de weg…

Gelukkig staat Mageshen nog met één been in de township. Honderdduizend maatjes van de kerk en een aantal zwagers die automonteur zijn. Dan is het euvel zo opgelost. Dat oplossen gaat ongeveer zo. Eerst een telefoontje: ‘Hey bro [spreek uit ‘broe’, van het Afrikaanse ‘broer’], howzit man? Listen man, bro, I’ve got a problem man.’etc.

Dus een vriend van een vriend kon de auto wel maken. Hij woont in Isipingo, een township naast het vliegveld. Elke paar minuten vliegt er met donderend geraas een kist over je hoofd. De apartheidsoverheid plande het vliegveld destijds met opzet bij de townships (of de tonwships bij het vliegveld, het is maar net hoe je het bekijkt), want Indiërs en negers konden het zich toch niet veroorloven om zich op te stellen als mondige Haarlemmermeerbewoners.

We konden de auto in Isipingo afleveren en Mageshens vriend kon ons dan een lift geven naar het vliegveld, waar we voor een paar dagen een auto konden huren. Dus wij in Isipingo eerst op zoek naar Mageshens vriend. Na een hoop heen en weer gebel (Hey man, bro, where are you man?), bleek hij in een bar te zitten.

In een bar. Midden op de dag. Het is de laatste dag van de maand. Dan is het salaris binnen. En hij moest ons nog naar het vliegveld rijden. Nounounou, dachten wij.

De bar was een hoog, kaal lokaal, met graffiti op de muren en een zwart plafond. Er hingen een paar mannen rond en Mageshens vriend stond te poolen met een vriend. Ik bestelde een biertje (je bent een witte of je bent het niet – en witte vrouwen doen dat nu eenmaal) en we keken hoe die mannen aan het poolen waren. Er kwam geen druppel alcohol aan te pas. Ze waren aan het oefenen voor een officiële wedstrijd. Ik was de enige die dronk.

Mageshens vriend, een grote Indiër met een baard en een pet achterstevoren op zijn hoofd, lijkt net een moslim, totdat je de binnenkant van zijn onderarm ziet. Daar staat met grote, sierlijke, groene letters ‘Warrior of Christ’ getatoeëerd. Hij maakte zijn spelletje af en we reden in twee auto’s kriskras door de township op zoek naar de automonteur.

Toen ik net in Zuid-Afrika was, verwarde ik een township vaak met een sloppenwijk, terwijl dat iets heel anders is. (Sloppen zijn er ook in Durban.) Een township is een gepland getto, waar in het apartheidstijdperk op grond van de gehate Group Area Act alleen mensen van een bepaald ras mochten wonen. Er waren townships voor zwarten, voor kleurlingen, voor Indiërs en het betekende ook dat ze nergens anders in de stad te vinden mochten zijn, tenzij ze er iets te zoeken hadden (als werkster voor een witte familie bijvoorbeeld). Er woonden dus ook middenklasse en zelfs rijke mensen in een township, hoewel velen inderdaad in mensonterende omstandigheden leefden, geen water en electriciteit hadden, en ver moesten reizen om bij hun werk te komen.

Hoewel iedereen zich nu overal vrij mag bewegen en vestigen, blijven veel mensen bij hun familie in de buurt wonen. Mageshens familie woont nog voor het grootste deel in Chatsworth. Grote (vaak zelfgebouwde) huizen, een breedbeeldtelevisie die de hele dag hard aanstaat, een afwasmachine, en twee stevige auto’s voor de deur. Maar wel ongeasfalteerde straten, en de familie en de kerk om de hoek. Dat is belangrijk.

Isipingo lijkt erg op Chatsworth: een rommelig conglomeraat van huizen die kamertje voor kamertje groter zijn gemaakt en binnenplaatsjes die steeds verder zijn dichtgetimmerd. De automonteur had zijn hele woonhuis omgebouwd tot garage. In zijn achtertuin stond een kapotte bus van zijn kerk. In zijn voortuin stond een krik en lagen de gereedschappen. Hij zou de versnellingsbak van Mageshens auto openmaken en dezelfde avond al kunnen vertellen wat er schortte.

Mageshens vriend reed ons naar de luchthaven. Hij nodigde ons uit om eens te komen eten bij zijn moeder. Houd me op de hoogte over je auto, riep hij toen we uitstapten. ‘And if you’re not happy with the price, let me know, man, and I’ll make a price for you, bro.’

In die woorden van goede zorg lag een hoop besloten. Mageshen woont nu in het lommerrijke Glenwood, een wijk vol academici naast de campus van de universiteit. Die opwaartse sociale mobiliteit wordt bewonderd maar ook met lede ogen aangezien. Een doctorsgraad, daar maak je geen vieze handen mee. En een witte vriendin, dan weet iedereen dat je zo nu en dan tijd in de keuken (of all places) moet doorbrengen, al is het maar om de afwas te doen. Nu ik de township verlaten heb, ben ik nog maar een halve man, grapt Mageshen vaak, en het is niet helemaal een grap, want de tonwshipmakkers denken er ook zo over. En dat drijft de prijs voor klussen op.

Maarrrr... Mageshen kan ongelooflijk goed gitaar spelen. En alle townshipjongens kunnen gitaar spelen, alleen niet zo goed als Mageshen.

Dus de makkers blijven makkers, door dik en dun. De auto was meteen de volgende dag klaar. De prijs was een tiende van wat de officiële garage als offerte had geboden en dezelfde middag belde Mageshens vriend: ‘Hey man, bro, what was the price man?’ Nazorg is inbegrepen. En de auto glijdt over de weg.

Warwick Triangle

2009-07-29T14:27:00.001-07:00

Naast en om het Stable Theatre waar ik vorig jaar al wekelijks repeteerde met Abagqugquzeli, ligt Warwick Triangle of Warwick Junction. Zoals de naam al aangeeft, is het een knooppunt midden in de stad met een keur aan fly-overs, waarvan er verschillende niet afgebouwd zijn. Ze houden midden in de lucht op.

Op, onder en tussen de bereden en onbereden fly-overs nestelt zich Durbans informele sector, als algen aan een vochtige bezemsteel. Ik heb al vele aspecten van Durban gezien: de haven, concertzalen & bioscopen, shopping malls met krijsende geel-groen-paarse flikkerlichten, de shembe church, de Indiase township, vooroorlogse garages waar Mageshen voor de laagste prijs een nieuwe versnellingsbak kan scoren (Indiërs…), maar om de een of andere reden is Warwick Triangle altijd langs me heen gegaan, ookal ben ik wekelijks over een van de fly-overs gereden om met Abagqugquzeli te werken.

[Het blijft me verbazen hoe je in Zuid-Afrika in je eigen luchtzak langs elkaar heen kunt leven. Zo vernam ik uit de NRC, die me als abonnee dagelijks per email toegestuurd wordt, dat er onlusten zijn in Zuid-Afrika. Tot een aantal dagen geleden waren die nergens in de Zuid-Afrikaanse kranten en het televisienieuws te vinden. Ik wist er simpelweg niet van tot ik ongeruste mailtjes uit Nederland kreeg.]

Warwick Triangle is één grote Afrikaanse markt, waar vanalles te koop is: van voedsel en huisraad tot toverdrankjes en vrouwen.

Het is ook de grootste standplaats voor allerlei soorten legaal en illegaal openbaar vervoer: bussen, minibusjes, en pick-ups (die hier bakkies genoemd worden). De minibusbedrijfjes zijn in handen van locale maffiabazen, die het begrip ‘taxi-oorlog’ nogal letterlijk nemen. Niet zelden krijgt een chauffeur van de concurrent tijdens zijn rit een kogel door zijn kop gejaagd, en ook zonder kogel is een minibusje een ongeleid projectiel op de weg.

Begrijpelijkerwijs was Mageshen niet zo happig om me naar Warwick Triangle mee te tronen, maar voor muziek doet ie alles. Hij heeft een nieuw album gemaakt, dat hij Warwick Triangle gedoopt heeft. Als klein jongetje stond hij uren onder een van de fly-overs naar de straatmuzikanten te luisteren (maskandagitaristen!), terwijl zijn moeder boodschappen aan het doen was. Volgens haar was hij er niet weg te slaan. De musici zijn verdwenen – de muziek komt nu uit ghettoblasters en is van maskanda verschoven naar kwaito (Zuid-Afrikaanse hiphop) – maar de fly-over en de markt zijn nog weinig veranderd.

Mageshens album moet een mooie cover hebben en hij heeft een maatje dat covers maakt als hij het materiaal aanlevert. Dus wij vanochtend op pad met mijn superdepuper Nikon D80 om de bonte rommeligheid van Warwick Triangle vast te leggen.

Leven in de brouwerij, dacht mijn hele lichaam. Joepie. Spannende dingen doen. Eindelijk weer wat testosteronassertiviteit in mijn systeem. Camera in de aanslag, maar onzichtbaar. Bij een mooi plaatje meteen afdrukken en snel doorrijden. Joeoehoeoe, wakker worden. Mageshen had er andere ideeën over: een witte vrouw in je auto (er was werkelijk geen witte te zien) en een joekel van een camera in je hand is vragen om problemen. Maar na een aantal rondjes in de driehoek bleek dat wel mee te vallen.

Selby vindt Warwick Triangle helemaal niet gevaarlijk, bezwoer ik Mageshen. Hij zegt dat hij hier de hele tijd toeristen rondleidt. En hij is half zo groot als jij. Jamaar Selby is zwart, wierp Mageshen tegen.

Ik volgde de logica niet; voor mij is Mageshen even donker als Selby. En hij kent Warwick Triangle op zijn duimpje. Maar in het zogenaamde "post-apartheid" Zuid-Afrika valt hij als Indiër kennelijk net zo goed uit de toon op een zwarte markt als ik als witte, terwijl hij er in een tijd van officiële rassensegregatie met zijn duim in zijn mond de zwarte straatmuziek stond op te zuigen.

Niet voor niets maken vele Zuid-Afrikanen zich zorgen over het nieuwe Zuid-Afrika, en de zorgenmakers zijn ook weer door een officieuze rassenscheiding gedefinieerd. Gelukkig hebben de 'zwart'kijkers niet overal gelijk. Mageshen bracht me naar een plek op de markt waar het wel veilig is, en waar we waarempel wat witte toeristen tegen het lijf liepen. Daar schoten we wat foto’s en doken toen een cd-winkel in. De eigenaar ontplofte van enthousiasme toen we naar maskandamuziek vroegen en we besloten nog eens terug te komen om het geheel wat rustiger te bekijken. Eerst Zoeloeles.

Koudwatervrees 2

2009-07-27T12:47:00.000-07:00

Afgelopen week is het nieuwe semester aan de universiteit begonnen. De campus was tot nu toe wat desolaat, maar plotseling is ie vol met giechelende, kwakende en aan elkaar frummelende studenten. Anders dan in Nederland, mogen veel studenten dat thuis niet (en ze wonen allemaal nog thuis), dus doen ze “het” op de universiteit. Leven in de brouwerij! Ik kom collega’s tegen bij het secretariaat (“You are back!”). Vanaf volgende week zit ik als toehoorder bij hun colleges, eind augustus ga ik zelf lesgeven.

Ook de musici met wie ik vorig jaar werkte, zijn ontzettend blij me weer te zien, en niet (alleen) omdat ze hoop koesteren dat ik ze iets materieels te bieden heb. Ik heb een aantal afspraken staan, deze week, ook met mensen die ik nog niet eerder gesproken heb en die me weer naar anderen kunnen leiden.

Toch heb ik net als vorig jaar koudwatervrees: ik stel telefoontjes uit, fiedel aan mijn interviewvragen terwijl ik ze gewoon eens moet gaan stellen en ze daarna aanpassen, ik bedenk onderwerpen voor mogelijke publicaties, maar kom niet verder dan het ontwerpstadium.

Intussen hoor ik van anderen dat ze bij een concert van Busi Mhlongo zijn geweest, een informant die erg belangrijk is voor mijn onderzoek, maar die ik maar niet te pakken krijg. Ze trad op in het BAT Centre (het Theater Kikker van Durban), maar ik had niet goed gekeken dus liet het aan me voorbijgaan. Grrrrmbl.

En ik ben hier nu al een maand. Een kwart van mijn verblijf zit er al weer op. En bloggen doe ik ook al nauwelijks. Vorig jaar had ik lege avonden waarin ik stukjes schreef. Nu hang ik met mijn vriendje voor de buis.

Het is wennen om na twaalf jaar vrijgezellenbestaan samen te wonen. Ondanks alle culturele verschillen – die ook waaanzinnig interessant zijn om over te bloggen, maar dat doe ik niet, want het gaat zo ongeveer over mijn familie, en het voelt niet goed om je naasten als etnografische objecten te beschouwen – kunnen we ontzettend goed met elkaar opschieten.

Viavia hebben we een geweldige werkster gevonden (de exploitatie van Rent-A-Maid was ons allebei te gortig). Een gezellige, stevige moeke die weet hoe alles moet. De rotzooi die we achter onze kont laten liggen, de afwas en de ongestreken overhemden zullen onze relatie niet verzieken.

Mageshens familie schijnt dol op me te zijn. Zijn zussen willen me mee uit nemen voor een gezellig meidenavondje. En Mageshen krijgt preken van zijn moeder dat hij lief voor me moet zijn, want ik zou wel eens die soulmate kunnen zijn naar wie hij zo lang op zoek was. ‘Ze vinden jou liever dan mij’ gromt hij af en toe jaloers.

Maar het in-een-relatie-zitten doet iets biologisch met me. In mijn eentje (de afgelopen twaalf jaar dus) ben ik pro-actief op het gejaagde af, initiërend in gesprekken, ondernemend, explorerend op het expansieve af. Dat is de Barbara die ik ken en dat is zoals ik mezelf graag zie. Maar met een volkomen toegewijde, stoere, waakzame grizzlybeer naast me word ik langzaamaan een apatisch prinsesje.

Toen ik hier kwam, vond ik Mageshens aanbod om me tussen twee colleges door op te halen en ergens heen te brengen absurd, maar naarmate de maand vordert, neem ik het aanbod steeds vaker aan. Ik val steevast om 10 uur in slaap, want ik voel me zo veilig en relaxed dat al mijn alertheid/wakkerheid simpelweg uitgezet is. Ik moet mezelf dwingen om initiatief te nemen, mijn afspraken te maken en mijn eigen dingen te doen.

Het is absoluut niet zo dat Mageshen mij het initiatief ontneemt of over me heen walst; integendeel. Het is meer zo dat er iets in mijn systeem gebeurt. Gemakzuchtigheid leidt bij mij automatisch tot sloomheid. Er zit niets tussenin. Als ik volledig verzorgd word, word ik passief en zelfs een beetje onzeker. Ik geef verantwoordelijkheid uit handen en daardoor raak ik gedesoriënteerd, doelloos. Dat heb ik ook als ik in luxehotels gepamperd word, zoals in Marokko. Het ergert me zodanig dat ik het moet compenseren met gevaarlijke fietstochtjes naar zelfkantige uithoeken van de stad en ik heb nu juist aan Mageshen beloofd dat niet te doen.

Dus dat doe ik dan ook niet. Wees gerust. Vandaag de hele dag mijn eigen dingen gedaan: gerepeteerd met maskandagroep Abagqugquzeli, twee nieuwe liedjes geleerd, rondgereden in de stad met Selby, de maskandaminnende chauffeur van vorig jaar. Even weer wat eigengeproduceerde actie. Lekkerrrrr.

Hluhluwe 2

2009-07-27T12:37:00.000-07:00

Ik word dagelijks geattendeerd op de idiotie van ‘witte’ manieren van slapen (raam open), eten (ongekookte groente en vogelzaad [muesli]), en douchen (zonder washandje, bleuh).

Vakantiebestemmingen zijn een ander puik onderwerp om onze verschillen in afkomst aan af te lezen. Zuid-Afrikanen gaan sowieso zelden naar safariparken; Nederlanders voelen zich immers ook te goed om naar de Zaanse Schans af te reizen. Maar als Zuid-Afrikanen een safaripark aandoen, dan zijn het witten. Zelfs als Indiërs en zwarten het kunnen betalen, doen ze het nauwelijks. Wat is er aan om in je vrije weekend om 06.00 uur op te staan om in een hobbelige jeep in de ijzige kou beestjes te kijken die zich misschien niet eens laten zien? Daar zit wat in.

Mageshen moest dus in ons weekend in Hluhluwe door een stevig ochtendhumeur heen de jeep ingejaagd worden en compenseerde dat door (overigens zonder enig zichtbaar sjagrijn) kritische vragen te stellen aan onze Afrikaner rangers. V: Hoe wild zijn die dieren eigenlijk? A: Er wordt helemaal niet ingegrepen; de dieren zijn wild. V: Is er dan bijvoorbeeld geen dierenarts? A: Jawel, die is er eigenlijk wel, want ja, die cheetahs kosten nogal wat en je wilt ze niet meteen in de eerste strenge winter verliezen, natuurlijk. Aha.

We zijn allebei een keer eerder in een safaripark geweest en hadden daar dezelfde ervaring gehad: je ziet je hele vakantie alleen witten. Witten in de jeep. Witten als gids. Witten als ober. De zwarten koken, verschonen je bed, gooien hout op je haardvuur en zetten je elektrische deken aan. Maar je ziet geen glimp van ze. Ze zijn onzichtbaar gemaakt.

Behalve… Behalve voor de exotis(tis)che touch. ’s Avonds bij je diner worden de kok en de wasmeid en nog wat tuinjongens opgetrommeld om in malle pakjes dansjes voor je op te voeren en valse liedjes te zingen. Muzikaal slaat het helemaal nergens op; het is alleen voor de couleur locale. Mageshen en ik vinden elkaar dan volledig in de plaatsvervangende schaamte voor een dergelijke vertoning.

Wat ik niet wist, is dat KwaZulu-Natal vol zit met Afrikaners. Boeren (een scheldwoord voor Zuid-Afrikanen, in lading vergelijkbaar met koelies voor Indiërs en kaffers voor zwarten) zijn nog altijd boeren (in de Nederlandse zin van het woord). Zodra je Durban uitrijdt, rijd je het domein van de Boeren binnen. Zij bezitten aanzienlijke stukken grond in KwaZulu-Natal.

Emotionele discussies over de herverdeling van land zijn dagelijks in de krant te vinden. Floriserende Boerenbedrijven worden opgedeeld en teruggegeven aan de zwarten die er een eeuw geleden van verjaagd zijn. Gerechtigheid is geschied, maar de nieuwe landeigenaren hebben nooit geleerd hoe ze moeten boeren en laten het land verpieteren. Gevolg: minder zelfverbouwd voedsel, dat voor een hoge prijs geïmporteerd moet worden. En dan worden door de erfenis van apartheid en door tekortkomingen in het huidige opleidingssysteem de vooroordelen weer eens bevestigd.

Maar als je Durban uitrijdt, rijd je ook het hart van het Zoeloekoninkrijk binnen. Hier had Koning Shaka aan het begin van de 19de eeuw zijn uitvalsbasis. Niet zelden wonnen de Zoeloes met speren en schilden veldslagen van de Britten met hun geweren. Je wordt er met borden langs de snelweg op geattendeerd hoezeer de bodem hier met bloed doordrenkt is.

De Zoeloes en de Boeren zijn verenigd in hun afkeer van de Britten. Nog steeds. Zowel van Afrikaner- als van Zoeloekant hoor ik hoezeer de leefwijzen van Afrikaners en Zoeloes op elkaar lijken: verbondenheid met de grond die voedsel geeft, de familie als centrale eenheid daarin, en een grote nadruk op gastvrijheid.

De Britten hebben zich voorwaar niet geliefd gemaakt in KwaZulu-Natal. De suikerrietvelden herinneren daar ook aan. Kilometers en kilometers wuivend riet met een enkel spoortje ernaast, net als in Indonesië. Hier waren Mageshens overovergrootouders te werk gesteld in een constructie genaamd ‘indenture’ die het midden houdt tussen een wurgcontract en slavernij.

Toen de zwarten de nieuwontdekte goud- en diamantmijnen waren ingejaagd, hadden de Britten nieuwe arbeidskrachten nodig voor hun suikerrietondernemingen. Die ronselden ze uit hun Jewel in the Crown, India, met mooie verhalen over voorspoed en ontwikkeling. Indiërs tekenden een contract waarbij ze hun overtocht en onderhoud met arbeid moesten afbetalen waarna ze voor zichzelf zouden kunnen beginnen. Maar de omstandigheden van landarbeid maakten het onmogelijk aan de afbetaling te voldoen en de meeste arbeiders bezweken na een aantal jaren.

Op de terugweg deden we Richard’s Bay aan. Mageshens zwager had ons verteld dat je daar gezellig aan de haven kon zitten. Na een zoektocht langs een gore en verlaten vrachthaven en kilometers deprimerende shopping malls, vonden we bordjes naar de “Waterkant”, die ook wel "Meersee" genoemd wordt. Daar waren een aantal visrestaurants en een steaktent. En de mensen in het restaurant zagen er net zo uit als de gereformeerde visboer uit Spakenburg. Om kort te gaan: de ogen van een vis, te veel vet, te weinig pigment en wellicht een open ruggetje.

‘Bereid je erop voor dat we aangestaard gaan worden’ zei Mageshen toen we uitstapten. ‘Waarom?’ vroeg ik in mijn onschuld, ‘omdat we een gemengd stel zijn?’ Hij knikte. Ik moet zeggen; het viel mee. We werden allervriendelijkst bediend, maar ik vrees dat ik wel heb zitten staren. Die achterneven van me blijven me verbijsteren: door de halve bekendheid van ze en ook de totale vervreemding van een deprimerend oord als Richard’s Bay: Volendam getransplanteerd naar Afrika. We wisten niet hoe snel we er weer weg moesten. Te dicht bij de Zaanse Schans voor mij...

Hluhluwe

2009-07-20T10:42:00.001-07:00

Een fotorondje van een romantisch weekendje op safari. We hadden een auto geleend van Mageshens zus, want de zijne doet het niet goed, en aangezien zijn hele familie nogal in de Heere is, was onze weg, waarheid en leven voor even helemaal gezegend.

De Leopard Mountain Lodge ligt midden in de winterse wildernis van Zoeloeland:

We hadden ons eigen Zoeloechaletje met balkon en een uitzicht...

... een uitzicht dat er 's ochtends zo uitzag:

Om 06.30 met onze 4x4 en twee Afrikaner gidsen op pad (Afrikaners die MIJN koffie zetten, zei Mageshen verlekkerd):

... en langzaam wordt de wereld wakker...

We hebben heel wat beesten "geschoten". Nyala (een kleine antilope) in het ochtendgloren:

De droevige clown van de savanne:

Ogenschijnlijk guitige zwijntjes, die helemaal niet zo guitig zijn. Altijd humeurig; ze draaien je onmiddellijk hun kont toe. Deze keek bij hoge uitzondering even om voor hij het op een lopen zette.

Een fier edelhert oftewel een koedoe:

Nog een antilope: de impala, oftewel de "McDonald's van de jungle". Fastfood voor alle roofdieren en herkenbaar aan een grote boogvormige M op zijn kont.

Turen in de verte levert ook mooie plaatjes op. Klik op de foto's om te zien wat wij zagen:

Zat er een luipaard tegen de helling? Sommigen meenden hem gezien te hebben, maar hij was te snel weer verdwenen.

En dit zijn de dikke jongens waar je voor moet oppassen. Vooral de nijlpaarden kunnen erg agressief worden.

En nog een stevig exotisch exemplaar met een handleiding:

Gewoon?

2009-07-14T13:03:00.000-07:00

Vorig jaar vond ik het relatief gemakkelijk om over de overweldigende nieuwheid van Zuid-Afrika te schrijven, maar de vreugde van herkenning die ik dit jaar voel, is moeilijker in woorden te vatten, helemaal omdat het voelt alsof ik niet weggeweest ben. De campus, het jazzcentrum, de haven, mijn collega’s; ze hebben me nauwelijks gemist en ik hun ook niet. Op de conferentie vorige week dachten mijn collega’s uit andere delen van het land dat ik in Zuid-Afrika aangesteld ben, omdat ze mij even vaak zien als de andere participanten.

Toch zijn er een hele hoop dingen helemaal niet gewoon. Ik ben weer begonnen met isiZulu (Zoeloetaal) lessen, twee keer per week een uur praten met de juf.

Sawubona – Goeiedag
Yebo, sawubona, Unjani? – hoe gaat het met je?
Ngisaphila, wena unjani? – het gaat goed met me, hoe gaat het met jou?
Nami ngisaphila, Uyaphi manje? – met mij gaat het ook goed, waar ga je nu naar toe?
Ngiya e-University – ik ga naar de universiteit
Uyokwenzani – wat ga je daar doen?
Ngiyasebenza – ik ga werken
Usebenzani – wat voor werk doe je?
Ngiyafundisa – ik geef les
Ufundisani – wat onderwijs je?
Ngifundisa umculo – ik onderwijs muziek
Etc, etc.

Wat is een taal leren toch moeilijk op latere leeftijd; de klanken blijven niet zo makkelijk meer hangen. Dat wordt dus nooit meer gewoon, net als al die jazz- en popmuziek. Die kan ik ook maar niet plaatsen.

En er zijn een hoop dingen minder gewoon dan ze lijken. Ik ga westerse muziekgeschiedenis geven aan ‘foundation students’, een equivalent van ‘vooropleidingstudenten’ (want conservatorium en universiteit zijn hier hetzelfde). Dat zijn studenten die erg goed kunnen spelen, maar dat veelal op straat geleerd hebben. Ze kunnen geen noot lezen, ze kunnen geen drie zinnen achter elkaar schrijven, ze kunnen sowieso nauwelijks Engels, en hebben nog nooit van hun leven een cello of hobo gehoord. En ze moeten dat allemaal leren… Al met al niet heel veel verschil met sommige Utrechtse eerstejaars, denk ik dan meteen, maar qua sociale omstandigheden toch ook wel weer wel.

Winkelen, nog zo'n alledaagse bezigheid die allerminst gewoon is. Mageshen en ik waren in de apotheek (apteek in Afrikaans) voor een paar pillen. Net als bij mijn zoektocht naar bier vorig jaar ontmaskerde ik mezelf onmiddellijk als vreemdeling. De pillen werden in hun doosje in een grote doorzichtige vershoudbox gekieperd, samen met de bon, waarna de apotheker de box sloot met een groot hangslot. Ik nam de doos aan en maakte hem erop attent dat ik de sleutel van het hangslot nog niet had.

Mageshen kreeg de slappe lach. We werden geacht om met de box naar de kassa te lopen en daar af te rekenen. Maar wat doen Zuid-Afrikanen als de box niet afgesloten is? Ze graaien op weg naar de kassa de planken van de apotheek leeg en rekenen dat allemaal af voor het bedrag dat op de bon staat. En ik vraag op mijn hautaine Europese manier: “Can I have the key, please?”. We liepen al quasi-graaiend naar de kassa en kwamen daar als twee giechelende tieners aan. Niemand snapte er iets van.

En Zuid-Afrikanen gaan ook anders naar hun eigen land kijken; dat deed ik ook toen Mageshen in Nederland was. Mageshen was na al zijn jaren studie en docentschap aan de universiteit gisteren voor het eerst van zijn leven op de universiteitssportvelden, namelijk om mij uit het zwembad te vissen. [Ik heb altijd vriendjes die met een speciaal voor dat doel ontwikkelde slimheid het sportveld weten te omzeilen, en ik ben er heel trots op.]

Maargoed, Mageshen viste mij dus – hoewel hij niet kan zwemmen – uit het zwembad. Ik vervloek mijn broer, mijn vader, en minstens 5 van mijn vriendinnen, want hij chaperonneert me nu werkelijk overal naartoe met het onweerlegbare argument dat hij het mijn vader, mijn broer en mijn vriendinnen beloofd heeft. Dus geen gezwier meer in de zwarte townships, tenzij met een dubbele escorte waaronder meneer zelf. Anyway, ik ben er best blij om hoor. Het is heerlijk om uit het zwembad gevist te worden en dat niet meer zelf te hoeven doen. Ik blijf afdwalen.

Het punt van mijn verhaal was dat we langs de squashbanen naar de auto liepen en op de deur van de squashbanen stond: ‘No black soles allowed’. Mageshen gaf een schreeuw. Hij had in de gauwigheid ‘No black souls allowed’ gelezen. Dus toen wogen we apartheid weer even af tegen criminaliteit. Voorzover dat kan.

Rent-A-Maid

2009-07-09T06:52:00.000-07:00

Mageshen en ik hebben geen van beiden zin en tijd voor huishoudelijke sores, dus gisteren gingen we op zoek naar een werkster. Om de hoek, vlakbij de buurtsupermarkt zit een bureautje in een oud Victoriaans huis: Rent-A-Maid, alsof het net zo makkelijk is als het huren van een auto.

En dat is ook zo. Een maid is hier net zoiets als een auto. Onmisbaar, maar ook een gebruiksvoorwerp. Wat dat betreft is er nog niets veranderd sinds de apartheid, vooral omdat er zoveel goedkope arbeid (armoede dus) is onder de zwarte bevolking.

Achter een bureau voor rijen archiefkasten zat een forse Indiase dame met een gouden tand. Ze deed me nog het meest denken aan Mma Precious Ramotswe van de No. 1 Ladies’ Detective Agency, maar dan op haar Indiaas.

‘De zwarten doen het werk en de Indiërs drijven er handel mee’, dacht ik prompt en bedacht toen dat ik een beetje op moet gaan passen met raciale stereotyperingen. Als je in een multiraciale relatie zit, sta je elkaar en jezelf veel van die stereotyperingen toe om je eigen culturele verschillen bespreekbaar en relativeerbaar te maken (niets is leuker dan racistische moppen over elkaars ras) en omdat je denkt dat je door je multiraciale relatie automatisch boven het verwijt van racisme verheven bent. Maar dat is natuurlijk niet zo.

‘De maid werkt van 08.00 tot 3.50’, zei de Indiase dame kordaat vanachter haar grote bureau. ‘Jullie komen haar om 08.00 halen, betalen 103 rand (nog geen 10 euro) aan ons – niet aan haar! - en zorgen voor haar lunch. Morgen kan ze beginnen.’ Mageshen keek zuinigjes. Of ze niet tot 5 uur kon blijven. ‘Altijd afdingen, die Indiërs’, dacht ik. Nee, dat kon niet. In Nederland werkt een werkster van 09.00 tot 12.00 ofzo. Wat gaat ze de hele dag doen?

Daar hadden Mageshen en ik nogal wat discussies over. We moeten een beetje opruimen zodat ze de vloer kan dweilen, vond ik. Mageshen gierde het uit. Opruimen omdat de werkster komt? Waar is die werkster dan voor? Ik heb een nachtmerrie, gromde hij later. ‘Als ik morgen thuis kom, sta jij de vloer te dweilen terwijl de maid achter jouw computer haar email zit te checken. Volgende week laat ik mijn moeder overkomen om haar te instrueren. Die weet precies hoe dat moet.’ Daar twijfelde ik niet aan.

Dus vanmorgen gingen we in alle vroegte de maid ophalen. Op de veranda voor het Victoriaanse huis zaten wel 10 zwarte vrouwen van alle leeftijden te wachten tot ze opgehaald werden. De kordate Indiase dame pikte er een uit. ‘Nontando, jij gaat met Dr Naidoo mee.’ Nontando – ik schat even oud als wij – stapte braaf bij ons achter in de auto.

‘Nontando’, betekent dat niet ‘Love’? vroeg Mageshen. Ze ontdooide en beaamde dat enthousiast. Veel Zoeloenamen laten zich vertalen als Precious of Talent of Blessing of Success, en Zoeloes noemen zich zo in het Engels als ze Engels spreken: ‘Hi, I'm Success’ hoor je vaak genoeg. ‘Barbara is learning Zulu’ legde Mageshen uit, want ze doet onderzoek naar maskanda. Toen was het helemaal goed.

We gaven haar een ontbijt, want dat had ze ook nog niet gehad, en toen ze vol afgrijzen naar mijn muesli keek, zei Mageshen: 'Maak je geen zorgen, Nontando, we hebben ook toast. Witte mensen hebben nu eenmaal rare eetgewoonten.'

Mageshen zit de hele dag in de studio te werken aan zijn album. Dus ik had een huiselijk dagje vandaag en schotelde Nontando voor de lunch een stevige lasagne van gisteren voor. Ze komt uit Umlazi, een akelige township vlakbij het vliegveld en toen ze doorhad dat ze een luisterend oor gevonden had, barstte ze los.

‘Your boyfriend is a good man’, zei ze. ‘I see it in his eyes. He is human.’ ‘Gelukkig maar’ zei ik opgelucht. ‘Maar de meeste Indiërs’, ging ze voort, ‘zijn verschrikkelijk. Ze behandelen je niet als mensen. Ze geven je slecht te eten. Ze zijn onaardig. Rent-A-Maid exploiteert ons. Van de 100 rand die jullie betalen, krijg ik maar 45.’ ‘Maar besteden ze die niet aan belastingen en pensioenopbouw?’ probeerde ik zwakjes. Het had me zo’n handig systeem geleken; je hoeft als werkgever niet zelf voor de sociale lasten op te draaien en hebt toch een, jawel: ‘witte’ werkster. Maar daar hangt dus een prijskaartje aan dat weer eens door de zwarten betaald wordt…

Neerstrijken

2009-07-08T05:59:00.000-07:00

Zoals ik vorig jaar moeite had mijn werklogboek bij te houden (een dagelijkse routine om werkgerelateerde observaties op te schrijven, zodat ze in een later stadium van je onderzoek als materiaal kunnen dienen), zo heb ik dit jaar moeite mijn persoonlijke blog bij te houden. Dat komt misschien omdat ik tot nog toe heel gewone dingen doe.

Papers aflopen tijdens de conferentie. Heel interessant, maar vooral voor mijn werklogboek.

Boodschappen doen met Mageshen. Lekker burgerlijk saampjes door de shopping mall lopen. Heeeerlijk, maar niet genoeg stof voor een verhaal.

Toegang krijgen tot de faciliteiten van de universiteit. Dat lijkt saai, maar is al iets interessanter, want de Indiase dame van het secretariaat die ik nodig heb om de vereiste pasjes te verkrijgen is stin-kend jaloers dat ik met Mageshen samenwoon en doet net of ze niets voor me kan betekenen. Dus regel ik het nu zonder haar. Dat gaat ook. En ik lach in mijn vuistje.

Indiase vrouwen worden wel vaker razend als Indiase mannen het met witten aanleggen. Hetzelfde geldt overigens voor zwarte vrouwen. Het is hetzelfde fenomeen als mensen die boos worden op 'de' buitenlanders die 'onze' banen inpikken. Is het waar? Is het niet waar? Niemand weet het, maar het wordt wel zo gevoeld.

De redenatie gaat als volgt: vrouwen (inclusief mijzelve) willen graag een verantwoordelijke en monogame man met een goede baan. Maar niet elke vrouw heeft de maatschappelijke positie om die eisen te stellen. De verantwoordelijke, monogame mannen met goede banen kiezen bij voorkeur een vrouw die die eisen wel stelt om hun goede eigenschappen te etaleren, en de alcoholische, ontrouwe klootzakken met de losse handjes blijven over voor de vrouwen die toch al niets te kiezen hebben. In Zuid-Afrika wordt deze tweedeling volledig raciaal geïnterpreteerd ('goede' zwarte mannen worden ingepikt door witte vrouwen) en is daarmee genoeg voor een forse portie afgunst. Ik doe maar alsof mijn neus bloedt en dan draait ze wel bij, denk ik.

Ik heb nu zonder deze dame mijn universiteitspas bemachtigd, dus ik kan naar de bibliotheek en ik kan gaan zwemmen in het universiteitszwembad. Eindelijk weer eens wat bewegen. Ik mis mijn wandeling van het Mackaya Bella guest house naar de universiteit. Mageshen woont verder weg; ik denk dat het net te ver is om te lopen.

Volgende week ga ik met mijn collega die een proefschrift over maskanda schrijft op stap om musici te interviewen. Ik ga weer Zoeloetaallessen, maskandagitaarlessen en danslessen van Abagqugquzeli nemen en contacten leggen met mensen in de muziekindustrie. Maar eerst ga ik bijkomen van mijn verkoudheid.

Stars and stripes

2009-07-03T08:29:00.000-07:00

De Verenigde Staten van Amerika waren op 4 juli tweehonderdzoveel jaar onafhankelijk en daarom werden Mageshen en ik vorige week bij de Amerikaanse Consul in Durban thuis (!) genood om dat te vieren. Mageshen heeft zijn doctorsgraad immers als Fulbright Scholar gehaald en een Fulbright ben je voor het leven, dus de contacten worden van beide zijden zorgvuldig onderhouden.

Amerikanen pochen graag met townshipbewoners die dankzij Amerikaanse dollars tot succesvolle medeburgers getransformeerd zijn. Mageshen kreeg bij aankomst dan ook een stevige zoen van mevrouw de Consul. Hij heeft haar toen uiterst beleefd op de hoogte gesteld van zijn ervaringen met de Amerikaanse grensbewakers op de luchthaven van Los Angeles...

Het feestje van de Consul was een curieuze mix van een Britse tea party (hetgeen nogal ironisch is als je de Amerikaanse onafhankelijkheid wilt vieren) en Amerikaanse popcultuur. We werden geacht op ons paasbest te verschijnen, maar onze zorgvuldig uitgekozen jurken en pakken werden bij de ingang onmiddellijk ontsierd met oerlelijke plastic glitterkettingen met sterretjes. Je wordt er op aangesproken als je ze niet draagt (we hadden ze in onze tas gestopt): "Aren't you wearing your stars?????"

In de tuin van de Consul - gelegen op een heuvel met terassen, oeroude bomen, theehuizen, tennisbanen en een weids uitzicht op de Indische Oceaan - troffen we de kroonprins van het Zoeloekoninkrijk, de kleindochter van Mahatma Ghandi en tientallen andere mensen met wie het consulaat in contact wil blijven: locale politici, Amerikaanse staatsburgers, academici, zakenmensen. Mc Donalds verzorgde het eten: chicken nuggets en apple pie.

De Consul hield een multiraciaal, politiek correct prosperity-for-everybody-thanks-to-us verhaal, terwijl mevrouw Ghandi achter me wel 3 keer gebeld werd. En na het zingen van de volksliederen van beide landen (het Amerikaanse niet meer dan een variatie op een drieklank; het Zuid-Afrikaanse een potpourri van Xhosa, Afrikaans en Engels) werd er een reusachtige taart aangesneden en mochten we een voor een op de foto met een levensgroot portret van de nieuwe Amerikaanse president. En wie wil dat niet in het 'nieuwe' Zuid-Afrika? Ik zal de mijne snel downloaden en op mijn blog zetten.

Terug

2009-07-03T06:17:00.000-07:00

Vorige week zaterdag, bij aankomst in Durban, werden Mageshen en ik door zijn zus opgehaald en linea recta naar de township gereden. Het gaat niet goed met Mageshens grootmoeder en zijn zussen hadden het gevoel dat ze aan het wachten was met doodgaan tot hij terug zou komen. Bij elk telefoontje vroeg ze of het haar Timmy was.

Maar bij aankomst in zijn ouderlijk huis lag aya allerminst op sterven. Mageshens hele familie was er om de verloren zoon na een half jaar in de VS te begroeten. En om mij te bekijken natuurlijk. Ik was blij dat ik in het vliegtuig een beetje goed geslapen had.

We werden allebei ontzettend warm ontvangen en Mageshens moeder had al zijn lievelingsgerechten voor hem gekookt. Voor een heel weeshuis. We werden aan tafel gezet en de rest van de familie zat eromheen en keek toe: zussen, zwagers, nichtjes en aya op bed. Welkom terug in Durban, Barbara. Pfoe.

Ik geloof dat ik de keuring doorstaan heb. Ik had cadeautjes meegebracht voor Mageshens moeder (dankzij het feit dat Mageshen cadeautjes voor mijn ouders had meegebracht - anders had ik daar nooit aan gedacht!). We kregen de overgebleven heerlijke lamb curries mee naar huis en we krijgen nu op gezette tijden telefoon van de familie, in een mooie afwisseling van moeder en een van de zussen: of we nog genoeg te eten hebben, of de was gedaan moet worden, of ik me niet alleen voel, etc.

Ze bellen anders nooit zo vaak, zegt Mageshen. Ze voelen zich medeverantwoordelijk voor jouw welbevinden. Een grote "Zorgt hij wel goed voor je?" campagne. Maar aangezien hij erg goed voor me zorgt, slaan we de aanbiedingen vriendelijk af en dat is dan ook prima, dus claustrofobisch voel ik me (nog) niet. Tussen alle conferentiestress door (2 conferenties in een week, waar we allebei acte de presence moeten geven), maken we zelf ons huishouden en dat is erg gezellig.

Het is midwinter hier, echt bibberweer zoals dat op z'n Afrikaans heet. Extra dekens, sokken, truien. Brrr. Maar ook het prachtige heldere winterlicht, krekels in de struiken, korte schemering en overdag gewoon lekker buiten zitten aan de haven bij Wilson's Wharf. Daar geniet ik erg van.

Pas als de conferenties afgelopen zijn, volgende week, kan ik een beetje op een rijtje zetten wat ik ga doen en hoe ik het uit ga voeren. Mijn collega's aan de universiteit staan al te popelen om samen van alles te ondernemen. Ik kom mijn 4 maanden hier wel door.

De laatste dag

2008-10-30T01:55:00.000-07:00

Lucy gaat vandaag, na jaren trouwe dienst, met pensioen. Het is haar laatste dag in Mackaya Bella Guest House. Ik vlieg vanavond terug. Voor mij is het ook een beetje mijn laatste dag in Mackaya Bella, al heb ik natuurlijk niet zo lang trouwe dienst gedraaid. En ik kom vast nog wel eens terug.

Louise zorgde vanochtend voor een uitgebreid ontbijt voor iedereen die afscheid wilde nemen van Lucy. Wat gasten van vroeger kwamen langs om Lucy bloemen te brengen en een kaart voor haar te schrijven. Louises zoon Sidney, die ook muziek studeert, kwam meeëten. Denis, de tuinman, was er. En ook Mageshen kwam erbij zitten, voordat hij tentamens moest afnemen om half 9. Het was stralend weer en we zaten op de veranda uit te kijken op de oude bomen in het parkje. Dat was heerlijk.

Ik geloof dat ik over het algemeen wel goed ben in het zien van het grotere plaatje: je vliegt tegenwoordig zo de wereld over, LA is – in ieder geval in relatieve afstand – dichterbij dan Durban en er is skype. Inclusief webcam. Mageshen en ik overleven het wel. En ik ben heus niet voor het laatst in Zuid-Afrika.

Maar de specifieke handelingen van het afscheid nemen gaan me minder goed af. Ik heb de hele nacht als een gewond dier liggen rillen in Mageshens bed, en geen oog dichtgedaan. Hij kon me niet helpen, hoe stevig hij me ook vasthield. Morgenochtend in Nederland is alles weer OK. Dan ga ik met frisse moed de komende maanden tegemoet. Nu is het even afzien.

Lucy heb ik blijgemaakt met de spaghetti en olijfolie en kruiden van mijn kokkerellen hier. Mijn koffer is uiterst effectief volgepakt. Ook dat is een lifeskill die ik verworven heb. Met dank aan een PhD in Engeland. Haha. Ik denk dat ik alles eringestouwd krijg: inclusief alle nieuwe boeken en cds. Ik ga me blauw betalen aan bagageovergewicht bij het inchecken, maar dat kan me niets schelen.

Vanmiddag nog even lekker naar het strand. De Indische Oceaan inhollen.

Diwali

2008-10-28T10:33:00.000-07:00

Toen Nishlyn hoorde dat Mageshen me naar Chatsworth had gebracht, vond hij dat hij niet kon achterblijven. We reden gisterenavond naar Reservoir Hills, de poshe Indiase wijk in het westen. Het is ook een end buiten de stad, maar zeer welvarend. Hier woonden in apartheidstijd de Indiase chirurgen, professoren (aan de Indiase universiteit van Durban-Westville, nu opgegaan in UKZN) en rijke zakenmensen. Nishlyn kwam uit een onderwijzersgezin: pianoles om de hoek, grote tuinen, een old timer amazone in de garage. Prachtige uitzichten over de hele stad. En veel vuurwerk.

Durban is al dagen in de ban van het hindoefeest Diwali. Er is grote onenigheid over de dagen waarop Diwali gevierd wordt (dus dan maar op alle mogelijke dagen) en ook de uitspraken zijn variabel: Diwali, Divali, Deepavali,… Er is zelfs geen duidelijkheid over de gelegenheid waarvoor het feest bedoeld is.

Voor de terugkeer van Lord Ram en zijn vrouw Sita, zeggen sommigen. Voor de eliminatie van de boze geest Narakasura, zeggen anderen, door Krishna of misschien ook door diens vrouw Satyabhama, want Narakasura kan alleen gedood worden door een vrouw. Maar Krishna zat erachter natuurlijk. Zoals altijd. Voor de geboorte van de godin Lakshmi, zeggen weer anderen.

Hoe dan ook. Het is het feest van het licht, daar kunnen alle rotivreters, Tamils, Telugu’s en Bangladeshi het wel over eens zijn. Dus er moet veel vuurwerk zijn, tot groot ongenoegen van de vele hondenliefhebbers in dit land, inclusief de diervriendelijke hindoes. Onze honden zitten nu inderdaad bibberend onder de tafel. Ik kijk vanaf de veranda naar het vuurwerk beneden in de stad en zie er af en toe met pijn in het hart een opstijgend vliegtuig tussendoor vliegen. Nog 48 uur…

Wintertijd

2008-10-28T00:40:00.000-07:00

Het was een chaotisch dagje gisteren. Het is stomend warm aan het worden hier; de zomer is in aantocht.

Ik wilde beginnen met het opruimen van mijn office (overal papier), ik wilde nog voor het laatst naar het lunchconcert, ik wilde nog proberen om een informant te spreken te krijgen, ik wilde een rapport van mijn bezoek schrijven voor de hoogleraar met wie ik vanmiddag een gesprek heb, en ik moest nog opdrachten van studenten nakijken. En ik wilde smiddags gaan zwemmen. En ik wilde eerst thuis mijn Chatsworthverhaal schrijven. Om zo te bewaren wat ik allemaal nog meemaak. (Wat ben ik toch geworteld in een schriftelijke cultuur.) De ochtend achter de computer, dus.

De chaos werd compleet doordat mijn computer de klok een uur had teruggezet zonder mij daarvan op de hoogte te stellen. Vroeger kreeg je nog een waarschuwing: de wintertijd is ingegaan, wilt u dat we de tijd aanpassen? Maar windows is eurocentrischer geworden en denkt je gelukkig te maken door het denken voor jou te doen. Ik word zelden gelukkig van mensen die voor mij willen denken. Maar computers die dat doen, gooien alles wel helemaal in het honderd.

Ik kwam dus een uur te laat voor mijn laatste lunchconcert, kon nog net het laatste nummer meepikken van de bigband waar Mageshen die morgen een hilarische imitatie van had gegeven. ‘White man’s jazz. Ooooh, look, we do a syncopation.’ Ook hier is bigbandmuziek echte VVD-muziek.

‘Waar was je?’ vroeg hij, ‘het was hartstikke leuk.’ ‘Wintertijd in Europa’ kreunde ik. ‘Klotewindows.’ We gingen saampjes op de stoep voor Howard College een biryani eten.

Ik had plotseling een uur minder over, maar gelukkig beginnen de dagen flink te lengen, dus ik kon tot half 6 in het zwembad liggen en meer dan 2 kilometer trekken. Koel water, langzame ademhaling, het ritme van mijn slag vinden. Pas toen werd ik weer een beetje rustig. De snoezelige kuikentjes zijn nu uit de kluiten gewassen jonge eenden geworden. Ze zijn er nog steeds alle zeven. En ik heb nog steeds geen vogelgriep.

Goodbye Braai

2008-10-28T00:09:00.000-07:00

Een beeldverslag van mijn muzikale afscheidsfeestje afgelopen zondag.

Het feest kan beginnen. Van links naar rechts: Shiyani Ngcobo, mijn gitaarleraar. Zijn beste concertinaspeler. Nanny, de zus van Skho. Skho, mijn danslerares. Skho's dochter.

Mijn leraar Shiyani Ngcobo. Op 13 februari 2009 staat hij in het Utrechtse Rasa. Komt dat horen en zien!

Jon en zoon Sidney doen het braaien. Rosa de tekkel inspecteert.

Het feestvarken.

Mageshen en Shiyani maken zich op voor 'Deep Zulu' maskanda. Een Indiër die maskanda speelt, dat was voor alle Zoeloes op mijn feest een fantastische gewaarwording.

Selby, de chauffeur die me overal heengereden heeft en een groot maskandafan is, kijkt toe.

Shiyani speelt en rapt over BraBra uit Holland en over Mageshen Naidoo die maskanda speelt. Skho danst op de achtergrond. Een echte garage band!

Een 'familieportret'. Van links naar rechts: Fikile, antropoloog Annet uit Zweden, ikke, Lucy die donderdag met pensioen gaat, guest house moeder Louise, haar zoon Sidney en echtgenoot Jon, en mijn lief Mageshen.

Uncle Timmy

2008-10-27T09:29:00.000-07:00

Zaterdag bracht Mageshen me naar de plek waar hij is opgegroeid: Chatsworth, de Indiase township. Het is een eind rijden, aan de uiterste randen van Durban. Vlak na zijn geboorte in Morningside (een relatief welvarende wijk in Durban vlakbij waar we nu allebei wonen) werden zijn ouders gedeporteerd. Niet-witten mochten begin jaren 70 niet meer in de stad wonen.

Hij bracht me eerst naar zijn ouderlijk huis, waar zijn moeder nog steeds woont. Ze is nu in Schotland bij een van Mageshens 4 zussen, dus we konden rustig rondsnuffelen. Een woonkamer waar net een bank en een tv inpassen, en 3 slaapkamers: een voor zijn ouders, een voor zijn 4 zussen en een voor hem.

Verwende Indiase jongen. Een kamer voor hemzelf, terwijl zijn 4 zussen allemaal in 1 bed in de andere kamer gepropt waren. En terwijl ik als kind al dat smerige Indonesische eten door mijn keel gedouwd kreeg, maakte Mageshens moeder aparte curries voor hem, omdat hij niet van scherp hield. Hij eet nog steeds niet scherp. Als we Indiaas eten, neem ik de vindaloo en hij de mildste curry die er is. Hij lust ook geen rijst. Zijn moeder maakte speciaal voor hem brood. Je bent een rotivreter, zeg ik tegen hem. Hij weet dat het gewoon de kift is.

Een van zijn 4 zussen, Bethany, woont nog steeds in Chatsworth, een paar straten verderop. Ze had ons uitgenodigd voor de lunch. Mageshen had haar ook gevraagd een salade te maken voor mijn afscheidsbraai, de dag erop. En ze ging met ons mee naar de pasar, want we moesten nog wat groenten hebben om op de braai te gooien. Joepie, de pasar, dat was lang geleden.

Alsof je in Delhi bent: Indiase muziek, veeeeel mensen, wierookgeuren, pickels,

rijst- en vlees- en vispasteitjes. Ik was de enige witte, stak 3 koppen boven iedereen uit en kreeg veel bekijks. En met mijn obsessie voor de origine van vleesch, wilde ik de kippenslachterij zien.

Ik probeerde het uit te leggen aan de mensen om het slachtgebeuren heenstonden: dat we in Europa geen benul meer hebben waar vlees vandaan komt, dat het voor ons net zo goed aan een boom zou kunnen groeien, zo onherkenbaar ligt het in de supermarkt. Dat ik wil zien waar vlees vandaan komt. Maar ik weet niet of mijn uitleg overkwam. Mageshen en Bethany (beide fervente vleeseters) waren net zo ‘abhorred’ als de gemiddelde Europeaan door de spartelende kippen zonder koppen, en vonden mijn fascinatie maar raar.

In de auto terug naar haar huis, gaf Bethany de richting aan. ‘Turn left here, Tim,’ zei ze. ??? Tim ??? Mageshen had me verteld dat hij thuis Tim genoemd wordt. Het is zijn christian name. Vlak na zijn geboorte bekeerden zijn ouders zich van het hindoeisme tot het christendom. Zijn zussen heten Bethany, Lea, Rachel. Zijn paspoortnaam mag dan wel Mageshen zijn, voor zijn hele thuisbasis in Chatsworth is hij Timothy.

Bethany woont in een van de betere huizen in de township. Zij, haar man en twee dochters hebben meer ruimte dan, en evenveel comfort als, mijn vrienden in London, waar de huizenprijzen exorbitant zijn. Maar haar schoonouders wonen wel bij haar in. Ze had een heerlijke lamb curry voor ons gemaakt en dirigeerde haar dochters door de keuken om brood voor Uncle Timmy te halen, want Uncle Timmy at als enige aan tafel geen rijst.

Toen Mageshen even naar achteren was – en hij bleef verdacht lang weg – vroeg ze me uit: over mijn familie, mijn werk, mijn woonsituatie. We mogen elkaar en ik voelde me vrij haar van alles te vertellen: over mijn woonsituatie, de liefde voor mijn werk, mijn kapotte heupen… Bij ons afscheid omhelsde ze me stevig.

In de auto terug naar Durban vroeg ik Mageshen of hij in twee werelden leeft. Hij moest er even over nadenken en zei toen aarzelend dat je dat zo zou kunnen zeggen.

De twee werelden worden op paradoxale wijze vertegenwoordigd door zijn namen. In het academische en internationaal muzikale circuit – waar hij op zijn Indiaas Mageshen heet – is hij een ‘white liberal’. Ik ben niet de eerste hoog-opgeleide, onafhankelijke witte vrouw met wie hij een relatie heeft. Hij heeft openlijk homoseksuele vrienden. Hij heeft elk continent in de wereld bereisd. Maar in de township functioneert hij in patriarchale structuren, uit zowel India als de christelijke kerk. Daar is hij Timothy die zijn vriendinnetje laat uittesten door zijn zus en voor wie zijn nichtjes rondrennen.

Ik was geroerd door het feit dat hij me van de wereld waaruit we elkaar kennen (die internationale academische) meebracht naar zijn andere wereld om mijn aanwezigheid in zijn leven ook daar een plek te geven. Ik zou het willen beschrijven als verschillende realiteiten met verschillende wetten en waardesystemen. Alleen mensen met grote conceptuele, sociale en emotionele intelligentie zijn in staat om zich in meer dan een van die realiteiten te bewegen.

Vanochtend vroeg ik hem of ik mijn verhaal over hem op mijn blog mag zetten, omdat de twee werelden me zo getroffen hadden. Hij vond het best, zei hij, ‘maar het zijn geen twee werelden. Het hoort allemaal bij mij.’

Toen ik vanmiddag (voor het laatst?) mijn baantjes trok in het buitenbad onder de tamarindes naast de sportvelden begreep ik plotseling dat ik er niets van begrepen had. Alleen voor mij zijn het twee werelden, omdat ik het kosmopolitische deel ervan herken (unmarked identity) en het townshipdeel niet (marked identity). Bourdieu, Said, Bhabha, Spivak, ze hebben het me allemaal al eens verteld. Het is een klassiek geval van het projecteren van mijn eigen ervaring van Self en Other op iemand die een heel andere ervaring van Self heeft. Ik universaliseer mijn eigen ervaring als niets minder dan een gegeven. Terwijl die ervaring niets meer is dan een constructie, gevormd door mijn eigen achtergrond. Ik kan niet wachten om hem dat vanavond te vertellen en hem te bedanken.

Thuis

2008-10-24T13:16:00.000-07:00

Dat ik er tegenop zie om terug te gaan naar Nederland, zal de trouwe lezertjes van dit blog onderhand wel duidelijk zijn. En dat terwijl ik in Nederland een gespreid bedje aantref: een gave baan, lieve vrienden en familie, een praktisch geweldsvrije woonomgeving, een koor, een fiets... Ik kan de zegeningen ervan wel tellen, maar niet voelen.

Voor een deel komt dat door de eerder genoemde ‘bubbel’ waarin ik hier leef: de exotiek en de nieuwigheid. Voor een deel komt het door de geliefde die ik hier gevonden heb. Maar voor een deel komt het ook door een oude pijn. Een pijn die mijn lichaam en geest herkennen van vroeger en waar ze heftiger op reageren dan wellicht nodig is. Een te strak afgesteld alarmsysteem.

Dat realiseerde ik me toen ik vanmiddag op de veranda van Mackaya Bella uitkeek over de oude bomen. Ik zag en hoorde een vliegtuig overvliegen. Het was net opgestegen van de luchthaven van Durban. Ik bedacht dat ik volgende week in zo’n vliegtuig zou zitten, over de stad zou vliegen om die onder me te zien verdwijnen. Die gedachte deed ontzettend veel pijn. Kan ik de tijd niet op een of andere wijze stopzetten? Is er een manier?

In Yogya deed ik dat ook altijd. Dagen aftellen en kijken naar de vliegtuigen die terugvlogen naar Jakarta, een reis waarvan ik wist dat die onvermijdelijk zou eindigen in het grauwe, aangeharkte kikkerlandje.

Dat kikkerlandje is nu leuk voor me, maar was toen vreselijk. Ik vond er geen aansluiting bij mijn leeftijdsgenootjes want ik kon eigenlijk alleen met volwassenen omgaan. Mijn zintuigen werden niet geprikkeld want alles was grauw en lauw en afgepast. Ik was de eeuwige outsider, hoorde nooit ergens bij, en was daarom vaak ontzettend eenzaam. Mijn lichaam anticipeert nu op die nakende eenzaamheid van vroeger. Maar is die eenzaamheid er nu nog?

Ik had het heen en weer reizen tussen Nederland en Indonesië voor geen goud willen missen. Het heeft me zoveel gebracht. Maar zwaar was het wel. Telkens weer aarden, een plek als je thuis beschouwen. Op een ongewortelde manier toch geworteld proberen te zijn.

Nu doe ik niet meer anders en wil ik misschien ook wel niet meer anders. In Indonesië heb ik me thuis gevoeld, in Engeland heb ik me thuis gevoeld, hier in Zuid-Afrika heb ik me thuis gevoeld, in Nederland kan ik me ook ontzettend thuisvoelen. Wat was ik blij toen ik wist dat ik niet naar Duitsland hoefde voor een baan, maar in mijn Utrechthonk kon blijven!

Mageshen en ik spraken er vanmiddag over: het vermogen om je op verschillende plekken thuis te voelen. Hij is een christelijk opgevoede Afrikaanse Indiër/Indiase Afrikaan uit de township, in vele opzichten een straatvechter, maar ook een musicus en een academicus die van oude boeken houdt. En hij heeft als Fulbright Scholar 5 jaar in de VS gewoond, zoals ik in Engeland. Hij had nooit kunnen bereiken wat hij bereikt heeft als hij niet in staat was geweest zich op vele plekken thuis te voelen. Het is een lifeskill die we allebei beheersen; hij nog beter dan ik, denk ik.

Maar dat neemt niet weg dat het bewegen van het ene naar het andere thuis uitermate pijnlijk is. Want juist omdat je die lifeskill van het je-thuis-kunnen-voelen verworven hebt, heb je ook die oude pijn.

Izibongo

2008-10-24T10:51:00.000-07:00

Het einde is nu echt in zicht, nog 6 dagen (of 5 als ik vandaag niet meereken). Wat kan ik nog doen? Nog een les van Shiyani, nog een afspraak met Skho, nog een luistersessie met Kathryn, en wie weet kan ik volgende week Busi Mhlongo nog te pakken krijgen. Morgen ga ik met Mageshen zijn township bekijken. Half als toerist, maar we gaan toch ook even bij zijn zus langs. Heel spannend.

Zondag hebben Louise en Jon hun tuin en guesthouse aan me ter beschikking gesteld om een braai te geven. Ontzettend tof van ze. Mijn Indiase jazzo’s komen, mijn Zoeloevrienden en informanten komen, mijn collega’s komen, mijn Tanzaniaanse en Zimbabwaanse masterstudenten komen. En ze hebben beloofd allemaal muziek te komen maken. Shiyani komt gitaar spelen, Mageshen natuurlijk ook en Madala Kunene ook. Al die muso’s waar ik cd’s van heb. Op mijn feessie. Stoer!

Perminus neemt zijn mbira mee en heeft me verzekerd een afscheidslied te spelen dat me zal doen sterven zodat ik niet terug hoef. En Skho gaat me mijn eigen izibongo laten rappen. Izibongo is de rappassage in een maskandasong en gaat altijd over de artiest zelf. Het is zelfprijzing, een oude traditie in veel Afrikaanse muzieken.

De izibongo is in elke song van een maskandamuso ongeveer hetzelfde. De muso vertelt zijn naam, die van zijn clan, waar hij vandaan komt, wat zijn vaardigheden en karaktertrekken zijn. Vaak in prachtige metaforen: ‘ik ben de koe die trapt als ie gemolken wordt’ rapt Shiyani. ‘Ik ben de boot die weigert de rivier over te steken. Ik ben de man die het goed doet bij de meisjes’.

Het hoeft niet te rijmen, het hoeft ‘alleen maar’ te stromen en snel en krachtig uitgesproken te worden met veel uitroepen en kreten ertussendoor om de opschepperij kracht bij te zetten. Omdat izibongo zo functioneel is in het aanduiden van de afkomst van de maskandamuso zou ik in Nederlands moeten rappen en ik heb bedacht dat mijn izibongo ongeveer zo zou moeten gaan:

Ik ben Barbara van de Titusclan
Daar zijn er niet veel van:
een Milan, een Stefan, een Marian, een Tobias, een Geny, een Branco, een Barbara, een Eva.
Ik drink uit de trecht van de Vechtrivier.
Ik woon naast de toren die de hemel raakt.
Ik ben het slagschip dat in oorlogstijd zijn eigen koers vaart. Oe! Ja!
Ik ben de vrije vogel die de Tamils het hoofd op hol brengt. Oe! Ja!
Even nog, want jullie kennen me al:
Ik ben jullie Sis Brabra!

Mageshen en ik zijn vandaag vleesch gaan inslaan: 3 kilo Voortrekkers Boerewors aan een stuk (nog nooit zo’n lange worst gezien, hahaha), 20 lamskotelletjes, 30 kippespiezen in knoflooksaus. Louise had voorgesteld dat iedereen wat meeneemt, maar ik wil het niet hebben. Daar ben ik dan weer heel on-Europees in: als je naar een feestje komt word je gevoed; als je zelf een feestje geeft ben je de klos. Geen gezeur.

Bovendien ben ik in de tijd die ik in Zuid-Afrika heb doorgebracht 1/3 rijker geworden, want de rand heeft 1/3 van zijn waarde ten opzichte van de euro verloren, dus leven wordt alleen maar goedkoper voor me. De 450 rand die de berg vlees me kostte, is nauwelijks meer dan 30 euro. Dat was 45 euro in augustus. Fijn voor mij. Desastreus voor de mensen hier. Mageshen moet in januari naar Los Angeles om daar te promoveren. Hoe gaat hij dat bekostigen?

Third space

2008-10-23T08:58:00.001-07:00

Mijn klasje Muziek&Identiteit is nog steeds gaande. Ik heb destijds mijn vlucht naar Nederland van 20 naar 30 oktober verplaatst omdat ik het klasje tot de 29^ste geacht word te onderhouden. Daar ben ik het klasje op dit moment erg dankbaar voor. Maar dat weten ze niet natuurlijk. Dus ik kan ze met een gerust hart kastijden.

Net als in Nederland laat ik de studenten de laatste colleges zelf invullen met presentaties. Leerzaam voor hun. Makkelijk voor mij. De lessen die ik zelf over Muziek & Identiteit gegeven heb, beperkten zich – overigens ook op verzoek – tot het klassieke repertoire, maar voor de referaten heb ik de studenten bewust zelf een onderwerp laten kiezen. Ik gaf alleen aan wat ze met het onderwerp moesten doen.

Dat kiezen vonden ze moeilijk. Moest dat nou? Kon ik ze niet gewoon iets opgeven? Nee, dat kon niet. Zelf die hersencelletjes laten werken, jongens en meisjes.

Na twee sessies met 6 referaten en nu nog 4 te gaan, zien ze er nu de lol van in. En ik ook. Een Indiase studente gaf een referaat over Bollywoodmuziek en haalde daar warempel Homi K. Bhabha en zijn third space bij! Dat had ik haar niet verteld. Chapeau!

Een uit de kluiten gewassen rugbyjongen van een dure kostschool, die alleen maar klarinet wil spelen en wil windsurfen (‘de hele tijd dat gepraat over muziekesthetiek; we doen hier toch geen psychologie?’ – citaat uit de evaluatie) kwam met een referaat over de identiteitsconstructies in isicathemiya. Dat is Zoeloemuziek.

De twee Zoeloes in mijn klas zetten grote ogen op. En toen de kostschooljongen Zoeloe begon te spreken lieten ze hun mond openvallen van verbazing. Hij bleek ermee opgegroeid te zijn. ‘This is the first time I hear a white man talking about music that I consider to be mine and actually learn something from him’ zei de Zoeloestudente op de achterste rij.

De andere Zoeloestudent is een operazanger en hij gaf een referaat over opera buffa als aristocratisch genre in het 18^de-eeuwse Italië. ‘You just learnt from a white man about isicathemiya,’ zei hij waardig, ‘now you will learn something about opera buffa from a black man.’

De hele klas – inclusief mijzelve – schaterde, apetrots op deze situatie die door iedereen als een omkering van zaken werd waargenomen. En ik kon ze toen uitleggen dat dat alleen in onze waarneming zo is, bepaald als die is door plaats en tijd en apartheidserfenissen. De realiteit is complexer dan binaire tegenstellingen. Homi Bhabha in de praktijk. Wat een pret.

Droogzwemmen

2008-10-22T08:06:00.000-07:00

Ik ben weer ‘thuis’ in Durban. Hartelijke omhelzingen van Louise en Jon en Lucy. Ik had een cadeautje voor Lucy meegenomen uit Kaapstad want ze is afgelopen week 60 geworden. Binnenkort gaat ze met pensioen want ze sjouwt al sinds haar 17de rond als huishoudelijke hulp. Ze is moe. Ik zal haar zo missen.

En thuis bij mijn vriendje; in zijn stijlvolle dertigerjaren appartement met jazzportretten aan de muur en uitzicht op bloeiende bougainvillias en de zee.

Kaapstad was in verschillende opzichten een droogzwemoefening voor mijn terugkeer naar Europa volgende week. Van het vochtige warme Durban aan de Indische oostkust vlieg je in twee uur naar het Atlantische West-Afrika. Maar het is geen West-Afrika. Het is een soort Europa. Als je uit Durban komt.

Grant en Angus (mijn oudste vrienden in Zuid-Afrika – dwz: ik ken ze het langst van al mijn Zuid-Afrikaanse vrienden: 'al' meer dan een jaar) hadden me uitgenodigd. Zelf kwamen ze uit Johannesburg en Grant had een schitterend appartement gehuurd in Waterkant, een pitoresque wijkje met terrasjes en cafeetjes en kleurige huisjes, vlakbij de Bo-Kaap, waar de Maleiers wonen.

Het appartement had een dakterras met een zwembad dat uitkeek op de Tafelberg aan de ene kant en de haven aan de andere kant. ‘S avonds voel je een frisse Atlantische bries, glijdt het wolken ‘tafelkleed’ langzaam over de randen van de Tafelberg en hoor je de moskee. Weer zo’n specifieke, diep weggezakte herinnering aan Indonesie: de muezzin.

We hebben alle leuke toeristische dingen gedaan: vrijdag met het kabelbaantje (Sweefspoor in Afrikaans) de Tafelberg op en weer een wandeling van twee uur gemaakt over moeizaam terrein!
Zaterdag een wijnproeftocht door de wijnlanden: prachtige landgoederen, schitterende koloniale panden in een prachtig zonnig helder lenteweer; we boften echt enorm. Pa en Moe; jullie kunnen je hart ophalen, daar in de wijnlanden.

Zondag een rondrit over het Kaapse schiereiland, lange tijd als het zuidelijkste punt van Afrika en scheiding tussen de Atlantische en Indische Oceaan beschouwd (maar dat klopt niet; er is nog een zuidelijker punt). Maandag het centrum van de stad met de Kompanjietuin en aan de andere kant van de berg de botanische tuinen van Kirstenbosch.

Maar Grant en Angus hebben ook vrienden en familie in Kaapstad wonen die ze weer eens op konden zoeken en ze schiepen er genoegen in mij mee te slepen naar hun sociale bezigheden. En ik – zo is nu wel duidelijk – verblijf sowieso graag onder de locals.

Zaterdag was er een etentje bij een van Grants vrienden. Ik bedacht me met verbazing dat ik voor het eerst in Zuid-Afrika bij iemand thuis aan het eten was. Natuurlijk heb ik voor mezelf gekookt en af en toe eens bij Mageshen thuis een snelle hap achterover geslagen. Maar het was in al die maanden de eerste keer dat er een thuiseetfestijn was.

Mijn tafelgenoten waren allemaal dertigers. Een heterostelletje, een homostelletje, een paar singles. Musici, musicologen, accountants en een architect. De gastheer had een uitgebreid driegangenmaal gekookt en we zaten met z’n allen gezellig om een grote tafel te kletsen. Zoals in Nederland. Met mijn dertigersvrienden. We praatten over het dertiger zijn, over vrienden die kinderen krijgen en daar hun handen vol aan hebben, over banen die van uitdagend minder uitdagend worden totdat je weer eens naar iets anders uitkijkt, etc…

Ik voelde me ontzettend onthecht. Ik keek van een afstandje naar mijn leven terug in Nederland. Ik heb maanden in een bubbel geleefd van overweldigende nieuwe ervaringen en van observaties die acute daadkracht vereisen. Straks stap ik weer uit die bubbel in mijn gewone leven.

Maar wie zit er in een bubbel? Er werd de hele avond niet over ras gepraat, niet over identiteitsvraagstukken, niet over afkomst of cultuurverschillen. Al mijn tafelgenoten waren wit en van mijn leeftijd. Ik was terug in mijn eigen monocultuur: Ons Soort Mensen. Alsof er niets anders bestaat.

Ondraaglijke witheid

2008-10-20T12:50:00.000-07:00

Uitgenodigd voor een lezing aan de Universiteit van Stellenbosch stapte ik woensdag op het vliegtuig naar Kaapstad. Iedere Zuid-Afrikaan op mijn pad heeft me verteld dat ik niet naar Nederland terug kan keren zonder Kaapstad gezien te hebben, dus ik besloot het weekend in Kaapstad door te brengen.

Vanuit Kaapstad is het een half uurtje rijden door de wijnvelden naar Stellenbosch in de heuvels. Het was stralend weer, hetgeen niet vanzelfsprekend is in de Kaap. Mijn contacten aan de Universiteit van Stellenbosch hadden een prachtig guesthouse voor me geregeld.

En ik had de namiddag en avond om het plaatsje te bekijken, een gezellig maar lichtelijk pretentieus studentenstadje: Leiden, Leuven en Freiburg door elkaar zeg maar.

Ik liep als een verdoolde ziel door de straten. Ik heb toch goed geleerd om met cultural shocks om te gaan, maar een shock als deze heb ik nog niet eerder meegemaakt.

Eikenlaantjes (waar kwamen die eiken in godsnaam vandaan?), knusse Hollandse huisjes met kneuterige ruitjes,

een schuur,

en een Hollands kerkje tegen de berg.

Iedereen spreekt Afrikaans. Je ziet geen zwarte in de straten, behalve anderhalve Big Issue (Straatnieuws) verkoper. Allemaal vagelijk herkenbaar en herleidbaar tot waar ik vandaan kom: Nederland. En Oxford: de rugbycorpsballen liepen brallend door de straat. En de geüniformeerde kostschoolmeisjes ook.

De boekhandels waar ik heen vluchtte, draaiden geen jazz of Afrikaanse muziek, maar langzame delen uit barokke trompetconcerten, toch nooit mijn favorieten, maar nu absoluut onverdraaglijk.

Wat voelde ik me verloren. Het was zoals Nederland, het was zoals Oxford, maar het was mijn wereld niet meer. Ik kwam niet uit NL of uit Oxford. Ik kwam uit Durban met jazz en maskanda en Bollywood. Dit was kakineus, pretentieus en leeg. En bij implicatie waren Nederland en Oxford ook leeg. Ik heb me jarenlang thuisgevoeld in Oxford maar het stadje hangt van pretentie aan elkaar, dat weet iedereen. Vroeger stoorde ik me daar niet aan. Nu wel. Ik zou het er geen week meer uithouden.

Die avond belde Mageshen om te vragen hoe het met me ging. Op de achtergrond klonk een jazzband uit Mozambique. Mageshen zat in een jazztent, had net in zijn jazzcentre een ontzettend goeie band te spelen gehad en deed daar blij verslag van.

Ik vertelde hem over mijn cultural shock: Dat ik bij de Mozambiqaanse jazzband wilde zijn en niet bij de kwart- en kwintsprongen van de trompetconcerten. ‘Ahh’ gromde hij tevreden, ‘I see we brought you over to the dark side.’ Daar moesten we enorm om giechelen.

Die morgen nog had ik lesgegeven in UKZN en mijn studenten verteld over de zwarte bladzij in de geschiedenis die Holocaust heet. Ik houd ervan om verhalen te vertellen en om nadrukkelijk te zijn in wat ik vertel om de studenten erbij te houden. Vaak spreek ik een woord zo uit dat het een respons losmaakt, ookal is die respons nog zo klein.

Dus ik stortte me gretig in een nadrukkelijke uitspraak van het woord ‘black’ in de ‘black page’: een dikke b en l, een zo open mogelijke èè om knallend op de afsluitende k uit te komen. En terwijl ik het uitsprak, realiseerde ik me dat ik tegen een ‘black student’ aan het praten was. Mijn ‘drama-black’ strandde jammerlijk in een verontschuldigende giechel en de student giechelde vergoelijkend terug.

Zwart, wit, donker en licht; het zijn allemaal begrippen met een lading hier. Ook Mageshens ‘dark side’. En ik bedacht me dat het de witheid van Stellenbosch was die ik ondraaglijk vond. Het was het streven naar een zichtbaar onberispelijke en onbezoedelde monocultuur, en naar een ‘seclusiveness’ die zo Oxonian is. In Oxford voelde ik me bevoorrecht om daarbij te horen. Hier stond het me tegen.

Mageshen en ik namen afscheid en ik liet de Mozambiqaanse jazzklanken nog een paar seconden mijn Victoriaanse kamer instromen voor Mageshen ophing. En toen werd het heel stil in die kamer.

Onbedoeld en ongepland doorbrak ik mijn eigen drang tot Oxfordiaanse erkenning in mijn lezing, de volgende dag. Ik had een keurig verhaal voorbereid dat ik op Oxfordiaanse wijze voordroeg. Maar ik kon het niet meer volhouden. Ik geloofde niet meer in die wijze van vertellen. Van een lezing werd mijn verhaal allengs een college waarin ik afdwaalde van mijn lijn en in plaats daarvan vertelde wat ik de afgelopen weken aan problemen was tegengekomen in mijn veldwerk. Mijn publiek waardeerde dat enorm en er kwam een levendige dialoog op gang. Weer een bevrijding verder.

Conditionering

2008-10-13T14:23:00.000-07:00

Elke maandag om 12.15 uur is er een gratis lunchconcert in de universiteit. Dat zouden we nou in Utrecht ook moeten hebben. Iedereen spreekt elkaar weer eens: studenten, docenten, receptionisten, …

Meestal staat er een musicus of een band of een strijkkwartet van buiten op het podium. Soms treden studenten van de universiteit op, soms met eigen stukken. Alles wordt op video opgenomen en opgeslagen in de bieb. Zo kom je nog eens een maskandamuso tegen als je ernaar op zoek bent. Zoeloerappend in het schilderachtige koloniale Howard College Theatre.

De komende weken zijn er eindejaars- en overgangsoptredens van de studenten in de lunchconcerten. In oktober moeten ze optreden (praktijkexamens), want in november hebben ze schriftelijke tentamens, en in december gaat de tent dicht voor de zomervakantie, want dan is het inmiddels zo ondraaglijk warm geworden met een luchtvochtigheid van 80% dat je alleen maar in een zwembad de krant kunt zitten lezen.

Zoals ik al eerder schreef herbergt de School of Music vele muzikale en musicologische tradities: een vermaarde jazzafdeling (dankzij de nalatenschap van Darius Brubeck), een afdeling ‘African music and dance’ (die studenten uit heel Afrika aantrekt), een operaklasje, een muziektechnologieopleiding met een hoog Stockhausengehalte, een compositieopleiding (jazz, pop, klassiek), en een musicologie-afdeling (met zowel westerse muziekgeschiedenis als etnomusicologie).

Vandaag deden de studenten ‘African music and dance’ hun eindejaarsoptreden in het lunchconcert. En ik merk dat ik er niet over kan schrijven zoals ik erover zou willen schrijven, omdat het over mensen gaat met wie ik werk. De gevoeligheden die eromheen liggen, mijn beginnende begrip van die gevoeligheden, en mijn waarneming – die ik gevormd weet door een neokoloniale meer dan postkoloniale opvoeding – slaan mijn gedachten dood.

De studenten zijn afkomstig uit heel Afrika en er zit ook anderhalve witte tussen. Interessant is ook de aanwezigheid van een zwarte studente uit New Jersey, een slagwerkster, die ontzettend eastcoast Amerikaans is, vooral in haar pogingen African te zijn. Haar US Confidence leidt tot ergernis onder veel Zuid-Afrikanen.

En dan komen de vragen die niet gesteld kunnen worden toch een beetje aan de oppervlakte drijven bij de geërgerden: ‘Hoe “African” is dat meisje eigenlijk, afgezien van haar huidskleur, haar kroeshaar en haar zoektocht naar haar roots?’ Doet het ertoe hoe “African” iemand is? Kennelijk wel, al weet niemand wat het inhoudt.

Tot mijn schande duurde het even voordat ik de hoofddanseres herkende. Het Keniaanse meisje in mijn masters course; ik had haar pas nog doorgezaagd over dialectiek en sociaal constructivisme. Ze had een kleurige Oegandese rok aan en wiegde met haar heupen.

Het gebeurt me ook wel eens als ik een collega tegenkom in de sportschool, of een student in het zwembad. De context is zo anders dan je de persoon niet plaatsen kunt en hem/haar daarom niet herkent.

Maar waarom zou ik een van mijn eigen studenten niet in deze danscontext herkennen? Sluiten Oegandese dans en dialectiek elkaar uit? Allerminst. Ik was ten prooi gevallen aan het syndroom dat ik in mijn onderzoek aan de orde stel: het niet uitgesproken maar nog steeds zeer wijdverbreide uitgangspunt dat Afrikanen doeners zijn en Europeanen denkers. En dat doen en denken elkaar uitsluiten. Daardoor krijgen Afrikaaanse intellectuele tradities nog steeds niet de aandacht die ze verdienen.

En daar zat ik dan met mijn goede gedrag. Het Keniaanse meisje had zo slim over dialectiek en sociaal constructivisme zitten praten dat ik me haar niet in een Oegandees rokje met wiegende heupen voor kon stellen. Voor mijn geconditioneerde brein was ze al te Europees (of te wit) geworden om nog een serieuze carrière te ambiëren in African dance.

Met iemand als Mageshen kun je grappen maken over die conditionering. Van het weekend stelde hij voor dat ik niet hoefde te lopen. Ik kon ook een paard huren. Hij zou ernaast lopen en speciaal voor mij zijn schoenen uittrekken zodat iemand een heel erg koloniale foto van ons zou kunnen maken. Juffrouw te paard met koelie. Jammer dat we dat uiteindelijk toch niet gedaan hebben.

Drakensberg

2008-10-12T12:10:00.000-07:00

Foto’s van een weekendje Drakensberg met Mageshen. Want het lijkt allemaal wel feest hier, maar het was mijn eerste vakantie sinds Marokko in mei.

Huisje gehuurd, met de auto de bergen in, lekker toeren met z’n tweetjes. Net Frankrijk, denk je eerst. Koetjes in de wei, bergjes op de achtergrond.

Huisje met een gelambriseerd plafond, jaren 70 meubelen en een haardvuur. Ook net Frankrijk.

Maar aan het ontbijt, de volgende dag, zagen we de pieken die boven ons uitrezen en die alleen met dagtochten bedwongen kunnen worden.

Onder de rookwolk (er wordt landbouwgrond in de fik gezet om die vruchtbaar te maken) zie je Rhino’s Horn (3051 m) en daarachter ligt het bergstaatje Lesotho.

Ons uitzicht werd voor de somma van 30 rand entreegeld ‘gefaciliteerd’ door het Drakensberg Gardens Hotel, een luxe maar kille patjepejerstent vol golfkarretjes en te luid pratende Afrikaners die om 10 uur ’s ochtends al aan het bier en de whiskey zitten.

Mageshen was lange tijd de enige gast op het terras met een kleurtje (afgezien van het personeel natuurlijk) en ondanks het feit dat we vriendelijk gegroet werden zagen we de mensen ook staren. Kennelijk zijn multiraciale stelletjes nog immer een bezienswaardigheid. Het gaf me een prettig gevoel van recalcitrantie tegen mijn bijna-taalgenoten: we gedragen ons, maar kijken jullie maar eens goed.

De dagtochten naar de pieken voor onze neus hebben we aan ons voorbij laten gaan, maar een korte wandelingen zagen we wel zitten. Dat werd alsnog 2 uur lopen.

Eerst steil heuvel op, toen het dal met het beekje in, en daarna met de voeten in het koude bergwater. Heeerlijk.

Mijn dagelijkse wandeling naar mijn werk – twintig minuten steil de heuvel op en aan het eind van de dag langzaam stapje voor stapje weer naar beneden – doet wonderen voor mijn heupen. Voordat ik naar Zuid-Afrika ging, maakte ik me zorgen. Beide heupen waren de afgelopen maanden meer pijn gaan doen en ik was door de huisarts op een onderhoudsdosis paracetamol gezet. Al in mijn tweede week in Durban ben ik daar maar mee gestopt want ik had geen pijn meer. Doet de oefening het wonder? Het warme klimaat? De adrenaline van de reis? Ik dans wekelijks Zoeloedansen, ik zwem, ik loop 2 uur in de bergen (toen was het ook wel even helemaal op), en voel me mobieler dan ooit.

Post/kolonialisme

2008-10-09T12:47:00.000-07:00

Al een paar weken repeteer ik mee met de maskandagroep Abagquzeli. Zij zijn een cruciale bron van informatie voor me. De wijze waarop ze elkaar (en mij) tunes, riffs, dansen en lyrics aanleren. Hun pogingen tot een professionele muzikale loopbaan. Hun voorstelling van het grote allesverheffende ‘overseas’ dat hun drijfveer is voor alles wat ze doen.

Vanaf het begin was mijn positie problematisch. Mijn bedoeling was om met een bandrecorder en een opschrijfboekje in een hoekje te gaan zitten en iedereen te laten doen alsof ik er niet ben. Hopeloos naïef natuurlijk; dat wist ik ergens ook wel. Ondanks al mijn pogingen mezelf onzichtbaar te maken, krijg ik steeds meer de indruk dat repetities rond mijn agendawensen georganiseerd worden.

En dat is niet alles. Al bij de eerste ontmoeting waren de bedoelingen van Abagquzeli glashelder: ik moest hun witte manager worden die voor hun de weg naar roem en glorie in het grote ‘overseas’ zou plaveien. En ik moest meedansen voor een uitvoering. Want met een witte in je Zoeloeband krijg je volle zalen.

Ik was blij dat hun verwachtingen niet stiekem gekoesterd werden, maar open en glashelder uitgesproken. Dat gaf mij de gelegenheid ook glashelder te zijn in het feit dat ik in dat opzicht niets voor ze kan betekenen.

Maar helemaal niets betekenen kan niet, want zij betekenen wel iets voor mij. Ze zijn een informatiegoudmijntje en ik verdien mijn brood door hun goud straks op de internationale academische publicatiemarkt te verkopen. Voor glanzende publicatiequota.

Een ideaal van postkoloniale theorievorming is dat Skho en haar musici zo goed opgeleid zijn dat ze zelf in academische A-journals kunnen vertellen over maskanda, zonder mij – een door Hegeliaanse filosofie gedeformeerde mediant – ertussen.

Maar hoe leg je dat uit?

Dus ik betaal Skho voor de danslessen, zoals ik Shiyani voor de gitaarlessen betaal en Thokozani voor de Zoeloetaallessen. Zo kan ik iets teruggeven en tegelijkertijd wat afstand bewaren. Want dat is wat geld doet: het commodificeert het bloed, het zweet en de tranen die een ander in je investeert. Hoe handig toch, dat geld. En ook: hoe onmenselijk.

Ik betaal haar het bedrag dat zowel Shiyani als Thokozani van me vroegen: 250 rand per les (ongeveer 20 euro). Voor Skho is dat een absurd bedrag, misschien wel een maandloon. Elke keer als ik het haar overhandig, kust ze het en zegt ze dat ze iets moois gaat kopen als ze de huur heeft betaald, want ze loopt achter. En mijn maag knijpt telkens weer samen als ze dat doet.

Ik stuur ook al weken aan op een gesprek met Skho, want ik leer wel veel tijdens repetities, maar er valt geen woord te wisselen in een stenen hok van 2 bij 4 onder een snelweg vol trucks en rammelbussen, met twee electrische gitaren, een basgitaar, een drumstel en een synthesizer op 3 amplifiers, die geen moment (maar dan ook geen moment) stoppen met spelen.

Dus ik vroeg haar uit voor koffie na de repetitie. We gingen naar een neutrale tent in het Musgrave Shopping Centre en Skho bestelde alles wat ze bestellen kon: kip, biefstuk, frieten, cola en kwarktaart toe. De helft at ze op, de andere helft liet ze inpakken en nam ze mee.

Intussen ondervroeg ik haar over de zaken die me al zolang bezighouden: waar zingt ze over, hoe maakt ze haar liedjes, wat wil ze met haar band? Voor haar gaat het om het doorgeven van Zoeloetradities, die de jeugd van tegenwoordig volgens haar verloren heeft.

Ondanks de overdaad aan westerse mainstream popelementen in haar muziek beschouwt ze haar muziek als ‘indigenous deep Zulu’. En ondanks de overdadige demonstraties van Zoeloetradities in het sociale (lobola/bruidschat is ook onder hoogopgeleide Zoeloes nog steeds een must) en politieke (JayZee) domein, vindt ze dat juist die Zoeloetradities aan het verdwijnen zijn.

Weer dat romantische verlangen naar echtheid….

The brotherhood of the Curries

2008-10-08T14:17:00.000-07:00

De identiteitsperceptie van Zuid-Afrikanen blijft me keer op keer verbazen. Na een jazzconcert vanavond reden Mageshen, Nishlyn en ik naar Wilson’s Wharf (jawel) voor een maaltijd. En ik bevond mijzelf plotseling midden in een half ironische, half gemeende tirade tegen Noord-Indiërs.

Mageshen is Tamil en Nishlyn is Telugu, beide Zuid-Indiaas. Maar wat betekent dat hier? Niet niets, zo bleek. ‘Noord-Indiërs zijn elitair, pretentieus en ze zijn roti’s’, fulmineerde Mageshen. ‘Wat betekent dat?’ vroeg ik. ‘Dat ze rotivreters zijn.’ zei Mageshen. ‘Wat vreten jullie dan?’ vroeg ik. ‘Wij vreten porridge’ riep Nishlyn. ‘Porridge?’ gierde ik ‘Porridge is Brits vreten. Hoe gekolonialiseerd kun je zijn?’

Maar Mageshen en Nishlyn waren daar niet van onder de indruk. Ze noemden allebei wel een half dozijn situaties op waaruit de verwaandheid en de kilte van Noord-Indiërs moest spreken.

Dus ik ging maar weer eens advocaat van de duivel spelen. Had ik enkele weken geleden nog betoogd dat Mageshen en Nishlyn Indiaser zijn dan ze zelf vermoeden, nu benadrukte ik hun ‘Africanness’. ‘Godsamme’ zei ik. ‘Jullie wonen al meer dan 150 jaar in Afrika. Hoe kun je dan nog aankomen met Indiaas regionalisme?’

Dat dat regionalisme een beetje idioot is na 150 jaar, dat snapten ze ook wel. Het ging hen veel meer om iets anders: hun aversie tegen de ‘brotherhood of the Curries’. De jazzband van die avond was daar een illustratie van geweest: musici met zeer uiteenlopende muzikale niveaus, die niet geweldig samenspeelden, maar allemaal Indiaas waren. Een demonstratie van ‘brotherhood of the Curries’. Afkomst had het gewonnen van muzikaliteit. Geen goede zaak, volgens mijn jazzvrienden.

Het is tevens een aversie tegen de etiketten die de apartheidsregering op bevolkingsgroepen plakte en die zoveel gevolgen hadden voor het dagelijks leven van mensen. Of je dat etiket nu ontvlucht door je op je overkoepelende Zuid-Afrikaanse identiteit te laten voorstaan of op je particulariserende regionale identiteit van 150 jaar geleden is de Zuid-Afrikanen van nu om het even. Als je het oude etiket - een Indiër zijn, en bij implicatie een Koelie en een Curry - maar ontvlucht.

De Zoeloes hebben daarentegen geen enkele behoefte zich te ontworstelen aan hun Zoeloelabel, met alle stigmatiserende en primitivistische parafernalia die daaraan verbonden zijn. Integendeel; ze omarmen het. Kijk maar naar JayZee…

DrukDrukDruk

2008-10-06T13:22:00.000-07:00

De laatste weken zullen in een snelkookpancompressie voorbijgaan, dat weet ik nu al. Ik wil nog helemaal niet terug. Afgezien van de net gevonden liefde, heb ik nog zoveel te doen. Maar mijn collega’s vertellen me dat het een goed teken is; het betekent dat er iets te doen blijft en dat het dus niet voor niets was. Er is iets in gang gezet.

Ik ga proberen tussen de wekelijkse lessen in Zoeloe, maskandagitaar, maskandadans, en mijn colleges voor bachelors en masters door nog een aantal grote vissen bij de staart te vatten om over maskanda te praten. Bij sommige informanten moet je aanhouden; een band opbouwen via de telefoon, zonder ze het gevoel te geven dat je ze stalkt. Ik kan ze nog te pakken krijgen. Nog 3 en een halve week…

En dan de colleges. Die studenten hier zijn net zo brutaal als in Nederland en bovendien hebben ze sterallures omdat ze denken dat ze blitsende solocarrières tegemoet gaan. Die muziekgeschiedenis moet er maar even naast. Nou, mooi niet dus, bij mij. Het gejammer en geweeklaag is niet van de lucht.

Gelukkig heb ik met Mageshen vandaag lekker op ze kunnen schelden. We zijn allebei jonge docenten; studenten denken dan al gauw dat ze je maatje zijn. En hier wordt er anders mee omgegaan dan in Nederland. Omdat de opleiding zo gegrond is in uitvoeringspraktijk spelen docenten en studenten vaak samen in concerten, lenen ze instrumenten van elkaar, vragen ze elkaar voor ensembles, etc. Dus dat leidt tot lossere omgangsvormen dan ik gewend ben. Op zich vind ik dat wel prettig; we gaan als volwassenen met elkaar om. Maar ze moeten wel doen wat ik zeg, verdikke.

En dan staan er nog wat lezingen op stapel; eentje voor het Centre for Critical Research on Race and Identity (CCRRI), morgen. Ik ben heel benieuwd wat ik daar aantref. En een voor de Universiteit van Stellenbosch, volgende week. En dat allemaal naast een niet te versmaden geliefde. Ik maak korte nachten…

Het is moeilijk om het materiaal dat ik verzameld heb al in een betoog te verwerken. Ik kan mijn oude betoog vol mooie hypothesen niet ongewijzigd laten, want ik heb mijn gezichtspunten moeten aanpassen aan de hand van wat ik ben tegengekomen. Het zou raar zijn als dat niet zo was. Maar een goed geïntegreerd nieuw verhaal is er ook nog niet. Dus juist die twijfel ga ik tot onderwerp van mijn lezing nemen, morgen. Is kijken wat er gebeurt.

Het ‘tussengevoel’ in wetenschappelijk opzicht weerspiegelt zich in mijn persoonlijke situatie. Er is met deze reis zonder twijfel iets in gang gezet, een toevoeging, een verrijking, maar waar bestaat die uit? En wat ga ik ermee doen?

A Thousand Hills

2008-10-04T09:10:00.001-07:00

Vandaag had ik een vergelijkbare ervaring als Adriaan van Dis in zijn onvolprezen Van Dis in Afrika documentaires. Een bezoek aan een ‘echt’ Zoeloedorp.

Van Dis vertelde er hilarisch over in zijn programma: grote negers met blote billen die dansjes voor je opvoeren en aan het eind van de dag in hun spijkerbroek op hun brommer stappen om naar huis te rijden.

Selby kwam me na mijn maskandales ophalen en had boomende maskanda en mbaqanga op de autoradio opstaan. Lekker. Ik vroeg uitgebreid naar zijn familie en hij vertelde uitgebreid over het landschap waar we doorheen reden, terwijl we samen een pak chocoladekoekjes leegaten.

We reden we naar de Valley of a Thousand Hills. Ik snap nu waarom die vallei zo heet:

Bij de vallei is een nepperig game park met een hoop krokodillen en slangen. Ik heb al van kindsbeen af een fascinatie voor die prehistorische monsters dus ik heb mijn hart goed opgehaald:

En er was een aangeharkt erfje met keurige rieten hutjes. Je ziet er nog geen kip rondscharrelen, maar er zitten wel zorgvuldig geconstrueerde rafels aan de vuurplaats in de huttten. Op het erfje werden dansen opgevoerd, vergelijkbare passen die ik gisteren nog onder de snelweg in Durban had geoefend met Abagquzeli, waaronder de 'gestrekte been' pas (tweede foto).

Waarom dat onbehagen bij het aanschouwen van die dansen? Is het mijn verlangen naar ‘echtheid’? Het dansen was niet ‘echt’ omdat het opgevoerd werd voor toeristen (uit z’n functionele context gerukt, zeggen de ouderwetse etnografen), maar het was ook wel echt, want ik ken die dansen onderhand en ze werden door bekwame dansers gedanst. Ik had ontzettend veel zin om mee te doen.Van een antiek Grieks potje in een museum zeg je ook niet dat het niet echt is omdat het niet gebruikt wordt waarvoor het gemaakt is.

Dat verlangen naar ‘echtheid’ is er niet alleen bij mij: de toeristen willen in een echt Zoeloedorp een echte Zoeloedans in echte traditionele klederdracht bijwonen. Ik – als pretentieuze semi-toerist – had ‘the real thing’ al meegemaakt en meegedaan: in een dorpje bij Pietermaritzburg, een paar weken geleden. Inclusief dooie koeienkoppen en ‘echte’ geitenslachtingen.

Waarom was dat dansen daar echt en dit dansen nep? Omdat ik toen de enige witte was? Omdat ik participeerde? Omdat het functioneel was? Is dat niet hetzelfde verlangen als de toeristen hadden, die geen koelkast en geen mobiele telefoon en geen auto voor een Zoeloehut willen zien staan, ookal is dat de realiteit?

Wat me bij mijn maskandaonderzoek al veel langer bezighoudt is de vraag of het verlangen naar echtheid iets westers is. Iets dat voortkomt uit een geschreven cultuur waarin alle expressie in een heroproepbare vorm gegoten moet worden om geloofwaardig te zijn. Want alleen als iets heroproepbaar is kun je de ‘echtheid’ ervan bepalen door het af te zetten tegen het wat er al was: ‘het echte’.

Als mijn hypothese klopt dan is Selby heel westers. Hij vond de optredens geloofwaardig en een goede zaak omdat ze buitenlanders inzicht geven in Zoeloecultuur. Net zoals Europeanen het belangrijk vinden dat er saaie antieke Griekse potjes in musea staan.

Aus der Reihe

2008-10-03T10:44:00.000-07:00

Toen Mageshen en ik een paar dagen geleden na het eten (ja: in Wilson’s Wharf) naar huis reden hadden we het over televisie. Mageshens tweede taal is Afrikaans en dat is heel erg grappig. Een donkere man met sierlijke oosterse wenkbrauwen die op zijn Boers zegt: ‘Kom is hierrr, m’n schat’.

En hij probeert de gaten in mijn kennis van populaire cultuur wat op te vullen, maar de gaten zijn groter dan de kennis, dus dat is een hele opgaaf. [Dit klinkt ontzettend vunzig bij nalezing, maar no pun is intended, sorry.] Op wat voor eiland heb ik geleefd, bijna vijfendertig jaar lang?

Maar Derrick kennen we allebei. Het is niet exact populaire cultuur (mijn oma keek er altijd naar), maar vooruit. Als kind keek Mageshen naar Derrick met Afrikaanse nasynchronisatie. Dat lijkt me super: Derrick in het Afrikaans. Dus ik vertelde hem over Tappert, de Jiskefet-spoof van Derrick op de Nederlandse televisie en dat vond hij weer erg grappig. ‘Man hat der Schwanz Ihres Mannes in der Gasse gefunden.’

Mijn dagen met Mageshen, en in het verlengde ook nog steeds met Nishlyn, waren wellicht wat afgezonderd, maar daarmee niet minder interessant. Ook zij hebben allebei in apartheidstijd geleefd, de eerste twintig jaar van hun leven. En de positie van Indiërs in het apartheidsapparaat was oneindig complex.

Nishlyn legde me het al een paar weken geleden uit. Als een wit kind in apartheidstijd 2000 rand van de staat kreeg ter ondersteuning van zijn opleiding, dan kreeg een Indiaas kind 1000 rand, een kleurlingkind 500 rand en een zwart kind minder dan 100 rand.

Mageshen vertelde me dat de zwarten uit protest tegen de apartheid scholen verbrandden, en de Indiërs uit protest scholen bouwden. Daarom staan de Indiërs er nu zoveel beter voor. Maar die opmerking moet je zien in het licht van Nishlyns observatie. Van 1000 rand per kind viel misschien nog een school te bouwen, van minder dan 100 rand niet.

Mageshen en Nishlyn vertelden me hoe dat ging: die scholen bouwen. De Indiase gemeenschap sprak af dat iedereen (maar dan ook iedereen) een deel van zijn salaris opzij legde om een vorm van privaat onderwijs voor Indiase kinderen te regelen. Daarvan werden in een mum van tijd scholen uit de grond gestampt en leraren aangesteld.

Terwijl Nishlyn in een relatief welvarende Indiase suburb woonde en naar school ging, woonde Mageshen in de Indiase township. Ze gingen naar verschillende scholen, maar de scholen waren identiek opgezet. In beide scholen was Room 1.18 de bibliotheek, bijvoorbeeld. Er stonden leraren voor de klas die naast het opdissen van de verplichte lesstof vlammende betogen hielden: ‘They can take away your house. They can take away your books. But remember that they can never take away the thoughts from your heads. Never!’

Ik zit met rode oortjes en een brok in mijn keel naar zulke verhalen te luisteren. Daar zit ik dan. Een Nederlands meisje dat nooit iets anders heeft gekend dan vrijheid en over de wereld heeft kunnen reizen alsof die van haar is. Ik heb genoeg meegekregen van ongelijkheid in de wereld. Maar Nishlyn en Mageshen zijn mijn vrienden. Dan komt het opeens heel dichtbij.

Het is een van de (vele!) redenen dat ik me zo tot Mageshen aangetrokken voel. Hij is een self-made man. Zijn vader was klusjesman, hij is Fulbright Scholar en een van de beste jazzgitaristen van Zuid-Afrika. Met dank aan zijn Indiase gemeenschap die apetrots op hem is, maar vooral met dank aan hemzelf. En hij heeft nog wel schokkender verhalen over zijn apartheidsjeugd verteld. Verhalen die ik niet ga herhalen omdat ze me in intimiteit toevertrouwd zijn.

Als je informanten je vrienden worden is het één ding, maar als een informant een geliefde wordt dan moet je hem afschrijven als informant. Hoe interessant en sociaal relevant zijn verhalen ook zijn. Misschien dis ik ze nog eens op aan een kroegtafel met veel Leffe Blonds. Ooit.

Tradities

2008-10-03T08:32:00.000-07:00

De afgelopen tien dagen heb ik alleen rondgehangen met Mageshen. We ontbijten samen, lunchen samen en brengen de avonden samen door. (Laat ik over de nachten maar discreet wezen…) En het gekke is: tussen die vele momenten van samenzijn door missen we elkaar verschrikkelijk. Dat vinden we allebei idioot, want we zijn onafhankelijke, nuchtere mensen. Wat gebeurt er met ons?

Gisteren, na een concert in de City Hall, begon het me te benauwen. Weer een maaltijd in Wilson’s Wharf met de orkestmusici van het KwaZulu-Natal Philharmonic een tafeltje verderop. Het lijkt verdomme Utrecht wel. Waar was ik ook al weer? Afrika geloof ik.

Desalniettemin had ik het concert in de City Hall, onder auspiciën van de Indiase ambassade, niet willen missen. Nishlyn moest het verslaan voor de krant en kreeg eersterangsplaatsen zodat we het volle zicht hadden op de Indiase elite van Durban. Een zee van prachtig gekleurde sari’s, en heren in pak die zich duidelijk wilden laten voorstaan op hun eruditie. De bombarie van het Stoperapubliek steekt er schraal bij af.

En we hadden goed zicht op het podium. Daar zat een symfonieorkest (het KZN Phil) vol blondjes met een beeldschone (en overigens ook uiterst competente, schande dat ik dat tussen haakjes zet) zwarte dirigent in rokkostuum ervoor en als solisten vier Indiërs (volgens Nishlyn de crème de la crème uit India) in klederdracht op tabla’s en violen en een zangeres in vol ornaat.

Hadden ze het daar maar bij gelaten: een symfonisch mopje afgewisseld met een raga. Maar nee: er moest een Samenwerking gevierd worden dus er moest iets Fusieachtigs klinken. Een Freedom Symphony voor symfonieorkest en het voornoemde Indiase concertino. De zangeres was schitterend in de passages waar het symfonieorkest zijn kop hield. Voor de rest was het te-nen-krom-men-de muziek.

Nishlyn en ik zaten ons af te vragen waarom we de hele avond zulke kromme tenen hadden gehad. Waarom werkte dit initiatief zo duidelijk niet en waarom werkt het wel in veel jazzmuziek, waar Amerikaanse, Afrikaanse en Indiase stijlen en technieken ook duidelijk herkenbaar zijn en elkaar toch niet bijten. Jongere muziek, natuurlijk, minder gebonden aan een regio, maar toch is dat antwoord te simpel. Het heeft ook te maken met hoe wij tegen die (oudere) tradities aankijken…

Dus ik wil mijn wereld weer openen naar de tradities van nu. Mageshen gaat van het weekend een gitaar ophalen in Pretoria en ik ga me weer onder de Zoeloes begeven. Vandaag heb ik een hele middag gerepeteerd met Abagquzeli en ik ben afgepeigerd. Morgen ga ik met Selby naar de Valley of a Thousand Hills, het Zoeloeplatteland op. ‘My friend!’ riep Selby toen hij me vanochtend op kwam halen om me naar mijn dansrepetitie te brengen. ‘Where have you been?’ Er zat niets anders op dan het op te biechten en Selby’s ogen glinsterden. ‘So you will come back’, zei hij tevreden.

Het was fijn om te weer te ondergaan dat Durban groter is dan Wilson’s Wharf: markt, stalletjes met eten en drinken en oude en nieuwe spullen, rondscharrelende dieren, drommen mensen aan de weg en een zee van toeterende minibusjes die ze oppikken om ze naar de townships te brengen. Ik ben weer in Afrika.

Onderwijs

2008-09-29T12:04:00.000-07:00

Donderdag heb ik Zoeloeles in het isiZulu Department van de universiteit, vrijdag heb ik een maskandadansrepetitie met Abagquzeli en zaterdag maskandagitaarles van Shiyani. Ik leer wat af, hier. En wat aan.

Maar eerst moet ik zelf lesgeven: morgen een college over Hegel voor de masters en overmorgen een college over muziek en nationalisme in het 19^de-eeuwse Europa voor de bachelors. Dus nu even pauze in het geflikflooi en hard aan het werk, want van voorbereiden is de afgelopen dagen niet veel terecht gekomen…. Ahum.

De inclusiviteit van UKZN is opvallend. Als ouderwetse historisch musicoloog ben je al snel bezorgd voor versnippering, maar in deze maatschappij moeten nu even gewoon zoveel mogelijk mensen meedoen. En het resultaat is dat er werkelijk van alles is: muziektechnologie, jazzstudies (met Mageshen aan het hoofd), African music and dance, klassieke muziek, noem maar op.

Het fijne vind ik dat muziekvakopleiding en musicologie-opleiding door elkaar heen lopen. Nog meer dan in Oxford. Dat betekent dat je een lekker 'conservatoriumgevoel' krijgt als je door het gebouw loopt. Als musicoloog kijk ik daar nog altijd tegenop. Het echte werk...

En hier is het zo divers. Achter de ene deur hoor je iemand Janaceks 'Op een overwoekerd pad' studeren, achter de volgende deur klinkt maskandarap en weer een deur verder hoor je My Funny Valentine.

Vaak zijn uitgeproken professionele muzikanten ook academici met een doctorsgraad. En veel academici blijven hun carrière lang bezig als uitvoerend musicus.

Kun je ‘onderzoek’ doen als uitvoerend musicus? Blijf je als etnomusicoloog op een podium niet altijd de eeuwige pianopingelende antropoloog? Ook hier leiden die vragen tot verhitte discussies over fondsentoekenning, prioriteitenstelling en intellectuele positionering.

Heerlijk om daar middenin te zitten. Want met mijn achtergrond in Europese muziekgeschiedenis en mijn groeiende kennis van African music and dance pas ik eigenlijk wonderwel in de regenboogvakgroep.

Zoen

2008-09-28T07:24:00.000-07:00

Vandaag weet ik voor het eerst niet goed waarover ik zal schrijven, ookal is er genoeg om over te schrijven: de stakende schoonmakers die dagelijks in ronkende koren hun protest uitzingen voor de ingang van de shopping mall, het gesprek dat ik met Nishlyn had over een wit en een zwart jongetje die samen aan het schommelen waren, de optredens in het Durban Blues and Jazz Heritage Music Festival (www.bluesandjazz.co.za), waar ik gisteren en vanavond bij aanwezig ben. Maar er zit geen verhaal in.

Hoe komt dat? Op de een of andere wijze voelt het onecht om nu nog met een fris enthousiasme kond te doen van alles wat er op m’n weg ligt. Misschien ben ik na 7 weken Zuid-Afrika wat minder vatbaar geworden voor de bijzonderheden van dit land. Misschien komt het door mijn verliefdheid. Of misschien ben ik al weer een beetje aan het afscheid nemen (over 4 weken weer naar huis :( .

Nou een korte dan, omdat ik toch over niets anders praten kan. Op de terugweg van Johannesburg naar Durban maakten Nishlyn, Mageshen en ik een tussenstop in de Vrystaat, een bolwerk van provinciaal Afrikanerdom. Mageshen gaf me een zoen in het wegrestaurant en Nishlyn gaf een gil. ‘Disgrace’, gilde hij, ‘Indian boy kisses white girl. In the Freestate!’

Het was een grap en we begonnen alle drie te giechelen, maar ik bedacht me met een schok dat het 15 jaar geleden inderdaad verboden was. Wat een waanzinnig idee. En wat een verworvenheid representeert zo’n zoen daarmee voor Zuid-Afrikanen…

Et in Arcadia ego

2008-09-26T00:26:00.000-07:00

Tja, dat script voor een Bollywood road movie... het is aan de lezer om te bepalen of dit er één is. Nishlyn, Mageshen en ik zijn dinsdag naar Johannesburg gereden. 600 kilometer naar het noordwesten, en van zeeniveau in Durban tot 1800 meter hoogte in Joburg. Een prachtige klim. Stunning views.

We hadden geen Bollywoodzender opstaan, want Nishlyn wilde niet dat zijn autoradio gestolen werd. Maar dat werd ruimschoots goedgemaakt doordat Nishlyn en Mageshen het ene popliedje na het andere in functietrappen aan het zingen waren. Een gitarist en een pianist in een auto, dan krijg je dat. Ik moet wat aan mijn poprepertoirekennis gaan doen, verdomme. Dan kan ik meedoen.

Ze zijn een mooi stel. Al jaren hechte vrienden, collega-muzikanten. Tot mijn verbazing was ik meteen al in mijn eerste week in Zuid-Afrika geen derde wiel aan ‘hun’ wagen. Zonder ze goed te kennen deelde ik hun humor, gevoeligheid voor muziek, diepgang in gesprekken, liefde voor boeken en tekstbegrip en woordgrapjes. Dus het was vanzelfsprekend dat we met z’n drieën op stap zouden gaan.

Het is heel grappig om te ondergaan hoe het ‘doel’ van een reis achteraf anders kan zijn dan je dacht, of dan je aan jezelf wilde toegeven. (Misschien geldt dat ook wel voor mijn Zuid-Afrikareis als geheel.) Nishlyn ging naar Joburg omdat hij vrienden wilde opzoeken; ik ging erheen omdat ik er wat informanten moest spreken. Maar – zoals dat gaat – tot op het laatste moment was het onduidelijk of ik ze te pakken kon krijgen. En Magashen had niet echt een reden. Hij ging mee voor de ‘gezelligheid’.

Nishlyn verbleef bij zijn vrienden. Die hadden geen plaats voor drie mensen, dus Mageshen en ik boekten een B&B in de wijk waarin mijn informant woont: Melville. Melville is een soort Monmartre, maar dan zonder vervelende Parijzenaren. Heuvelachtige straatjes met schilderachtige cafeetjes, prullariawinkeltjes en tweedehandsboekwinkeltjes. Het is er compleet veilig en je kunt buiten zitten. Dat is een luxe in een land waar je uit veiligheidsoverwegingen meestal uitgaat in een shopping mall (met restaurants en bioscopen).

En ook het B&Btje was een oase in de hectische jachtige miljoenenstad. Het had een binnentuin met een klaterend fonteintje en een keur aan bloeiende bomen en felgekleurde vogels.

Mageshen en ik zijn al een tijdje verliefd op elkaar. Nishlyn had dat allang door, vertelde hij me later. En ik werd vooral heel zenuwachtig van zo’n spannende maar onzekere flirt. Het zou niet voor het eerst zijn dat ik me volkomen vergis in de gevoelens van degene die ik in het vizier heb. Misschien speelde die verliefdheid zich wel weer uitsluitend in mijn hoofd en hart af. Mijn verdomde overdaad aan gefantaseer en idealistische anticipatie ook altijd. Waahhhhh.

Maar in zo’n omgeving is het snel genoeg duidelijk. We hebben twee zalige romantische dagen doorgebracht in Melville. Rondgeslenterd in prullariawinkeltjes, terrasje, kopje thee, taartje, kusje, volgend boekwinkeltje, enz. I’ll spare you the details.

Wat mij keer op keer treft in Johannesburg is de ‘atmosfeer’: de ijle, knisperige lucht van 1800 meter hoogte, de immer strakblauwe hemel met kraakhelder licht dat toch mild is. De droogte en de windstilte, in tegenstelling tot Durban waar altijd een stevige vochtige bries van zee waait.

Op de tweede dag van ons bezoek werd ik blootgesteld aan een nieuwe ervaring. We hadden laat en uitgebreid ontbeten, Mageshen was zich aan het scheren en ik zat in de tuin tussen de bloeiende bomen en de kwetterende vogeltjes in de zon mijn vragen aan mijn informant voor te bereiden. En ik zat te reflecteren op waar ik sta. Dat doe ik wel vaker.

Vooral de laatste maanden is dat reflecteren een prettige bezigheid omdat ik dingen bereikt heb die ik lang heb gewild (daar heb je die idealistische anticipatie weer): een mooie baan, een prachtig onderzoeksveld, lieve vrienden en vriendinnen, relatieve gezondheid, etc. Allemaal zaken die ik niet als vanzelfsprekend aanneem omdat ik ze allemaal in een bepaalde periode van mijn leven heb moeten ontberen. Voor mijn gevoel – of het nu klopt of niet – heb ik ze met veel bloed, zweet en tranen moeten veroveren.

Naast de mooie baan en de prachtige onderzoeksreis en de relatieve gezondheid heb ik nu ook een slimme, humoristische, muzikale en ook nog eens intens tedere man aan mijn zijde. (Heb ik nog meer epitheta ornantia voor hem? Nog busladingen vol; ik ben immers verliefd op hem en ik schreeuw het van de daken.)

De nieuwe ervaring was niet zozeer dat ik na lange tijd weer een vriendje heb, maar dat ik niets meer te wensen had.

Ik zat daar in de zon, en op dat moment stond de tijd even helemaal stil. Net zo stil als de ijle lucht en het heldere licht en de windstilte van Johannesburg.

En ik dacht: zo voelt het paradijs. Het moment is een eeuwigheid geworden, omdat er niets anders is dan dit.

Ik ben vaak op zoek geweest naar dat gevoel, zoals veel mensen, denk ik: in muziek, in belevingen van schoonheid, in lichamelijke bevrediging. Het is een kortstondig losgerukt zijn van alles dat voorbijgaat. En in het losgerukt zijn, ben je een heel, volledig wezen. Maar ook richtingloos, in een zalige luchtledigheid.

De Engelse taal heeft er zo’n mooi woord voor: presence (tegenwoordigheid). Het omvat zowel het temporele als het ruimtelijke ‘aanwezig zijn’. Het staat tegenover het idealistische anticiperen, waarin je altijd bezig bent met wat er zou moeten zijn in de toekomst, en nooit met wat er nu is.

En omdat de ervaring van eeuwigheid eigenlijk altijd zo kortstondig is, is het begrip ‘paradijs’ (waarin die eeuwigheid écht een eeuwigheid duurt) iets onbestaanbaars, iets dat niet bij het leven hoort en misschien wel de dood is.

En het moment van paradijslijke eeuwigheid ging weer over, want ik sta nog midden in het leven. Ik ging met Mageshen koffie drinken in een cafeetje in Melville en daarna arriveerde mijn informant met wie ik twee uur lang zeer zakelijk en informatief heb zitten praten. En intussen hield Mageshen zichzelf bezig.

Het is een van de redenen dat ik het prettiger vind om ouder te worden. Als je verliefd bent op je 18^de dan word je er helemaal door opgevroten. Als je verliefd bent op je 35^ste word je bij vlagen opgevroten, maar bij vlagen kun je gewoon functioneren. Ondanks het high-zijn van de ijle berglucht, de weinige slaap en de gierende hormonen, kon ik uit de ene ‘luchtzak’ van ervaringen stappen en een andere binnentreden, zoals ik ook afwisselend bij de Zoeloes, de Duitse missionarissen, de Afrikaners en de Indiërs binnenstap, meedoe, maar toch ook toekijk, onthecht ben zonder me verlaten te voelen.

Daarom houd ik misschien wel zo van op-reis-zijn. Op reis kan ik op een prettige manier onthecht zijn, ergens voorbijgaan en weer doortrekken naar een volgende dag en een volgende confrontatie met iets wat buiten mezelf ligt. Zonder idealistische anticipatie van 'het volgende' besta ik niet; daarin ben ik heel westers. (Misschien ga ik eens een essay schrijven over 'het volgende' als concept.) Mijn reislust is een vorm van verzet tegen de zalige eeuwigheid, om zo te blijven voelen dat ik leef. Maar de korte momenten van die zalige eeuwigheid koester ik.

In en om het huis

2008-09-22T10:21:00.001-07:00

Vanochtend werd ik wakker met een prachtige grote vlinder aan de binnenkant van mijn raam, die zich nog maar net ontpopt leek te hebben.

De lente manifesteert zich hier in van alles. Vorige maand (winter) vond ik het concept ‘lente’ maar raar. Hoe kun je nou een lente hebben na een winter waarin je buiten kunt zwemmen en waarin de meeste bomen gewoon groen zijn?

Maar het is echt lente. Afgezien van de kuikentjes (die er nog steeds alle 7 zijn en langzaam groter worden), is er nu dus ook de vlinder, en na een hele dag regen afgelopen zaterdag waarin ik me in een Hollandse herfst waande, ontploffen de bomen die geen blaadjes hadden nu in het heerlijke zachte frisse lentegroen dat we ook in Europa kennen. Twee lentes in een jaar. Wat een luxe.

En we hebben hier ook ‘maart roert zijn staart’, maar dan in september. Zaterdag regende het dus de hele dag pijpestelen en via de tv kwamen beelden binnen van negers die sneeuwpoppen aan het bouwen waren, slechts 70 kilometer hier vandaan. Hahahahaha. Maar voor de minder bedeelden is het natuurlijk minder leuk.

Nadat ik de vlinder gefotografeerd had, ging ik zoals gewoonlijk om half acht naar de ontbijtzaal. Wat zal ik mijn ontbijtgesprekken missen als ik weer in Nederland ben. Er is altijd wel een leuk iemand om mee te babbelen. Lucy, bijvoorbeeld, of een Britse antropoloog die 2 jaar lang in een Indiaas dorpje heeft gewoond, of een fysicus uit Cambridge die grappen over Schotten maakt.

Het is heerlijk om niet in je eentje te hoeven ontbijten en toch ook niet eerst een kerel uit je bed te hoeven douwen. Hoewel. Dat laatste zou ook geen overbodige luxe zijn. Zucht. Lente.

Maar vandaag trof ik geen tafelgenoten, alleen Louise en Lucy. Met een kop koffie in de hand en met hun handen in het haar bespraken ze de andere aardverschuiving die Zuid-Afrika de afgelopen dagen getroffen heeft: de aftocht van Thabo Mbeki en de aantocht van Jacob Zuma, alias JayZee.

Louise en Lucy praatten niet alleen over zijn duistere dealtjes waarvoor hij alsmaar niet veroordeeld wordt omdat de regering de boel verknoert, maar vooral over zijn volstrekt respectloze behandeling van vrouwen. ‘He’s got his sixth wife now. Isn’t it a disgrace? Sjoe! Sjoe! Oh. Barbara! I don’t like that man! Oh. Oh. Oh.’

Lucy HAAT Jacob Zuma. Elke teen die hij beweegt, elke zucht die hij slaakt. Ze HAAT het hartgrondig en gepassioneerd. Ze noemt het geen haat, want in haar kerk bestaat geen haat, maar het is wel haat. Zuma belichaamt voor Lucy alles wat er mis is met de Zoeloemaatschappij en met name met de mannen.

Heel vaak vraag ik me af waarom niet meer Zoeloevrouwen haar meningen delen, want net als de meeste Zoeloevrouwen heeft Lucy – en haar dochter (die haar kinderen in haar eentje grootgebracht heeft) en haar kleinkind (dat nu op haar 14^de zwanger is geraakt van iemand die al weer uit het zicht verdwenen is) – geleden onder de Zoeloenormen die vrouwen in sommige opzichten (niet in alle) tot verhandelbaar vee degraderen. Maar Lucy is een uitzondering. De meeste mensen (en met name vrouwen) lopen als ‘puppy dogs’, zoals Lucy ze noemt, achter JayZee aan.

Na het ontbijt (vandaag maar eens geen ei – met dank aan JayZee – want mijn cholestrollevels zullen zo langzamerhand wel de pan uitrijzen), liep ik mijn wandeling door het groen naar boven, naar de universiteit.

Ik begroette de valse honden bij de ingang van de universiteitssportvelden, die langzaam een beetje aan me beginnen te wennen. En ik aan hen, want ik ben als de dood voor honden. (Veel honden zijn trouwens racistisch; ze blaffen langer naar zwarten dan naar witten.) Ik begroette de 7 kuikentjes in het zwembad. Ik liep onder het frisse lentegroen door naar de wachtpost (met nog meer honden) en begroette de portiers die ook aan me beginnen te wennen en door het electrische poortje naar wat ik het ‘mini-oerwoud’ noem:

Boven aangekomen begroette ik de Indiër bij wie ik altijd wors koop en in mijn kamer verzon ik een paar hele nare tentamenvragen voor mijn studenten. Die vragen moeten kennelijk nu al bekend zijn. En daar worden ze dus naarder van. Daarna een ochtend in de bibliotheek doorgebracht. Deze keer niet met Franz Schubert, maar met Johnny Clegg and Dave Coplan, de pioniers op het gebied van maskanda-onderzoek.

Zij hebben nog de rassenwetten overtreden door in apartheidstijd helemaal in die Zoeloegemeenschap op te gaan. Johnny Clegg schrijft prachtig over de dilemma’s die hij tegenkwam, waaronder het monogamie/polygamiegebeuren waar zijn twee huwelijken op stuk liepen. Komende week ga ik beide heren, nu wat bezadigder, proberen te interviewen.

Nishlyn belde mij zondag met de vraag of ik met hem meeging naar Joburg. Hij wilde wat mensen opzoeken en het is goedkoper om de kosten te delen. Een prachtige gelegenheid voor mij om Clegg en Coplan te pakken te krijgen, want die wonen daar. Bij navraag wilde Mageshen ook wel mee, dus morgenochtend om 5 uur vertrekken we. De reis duurt een uurtje of 6 en gaat pal langs de Drakensberg. Met de Bollywoodhitzender op wordt het vast ontzettend gezellig onderweg.

Vrijdag weer online met een script voor een Bollywood road movie…

Luchtzak

2008-09-20T10:05:00.000-07:00

Vorig jaar, toen ik voor het eerst van mijn leven in Zuid-Afrika was, reden Grant en Angus mij de ochtend na mijn aankomst naar een game reserve, waar we overstapten op een open jeep om door het safaripark naar onze lodge te rijden. Ik voelde steeds een andere temperatuur op mijn huid: dan weer heet, dan weer kil. Het had niets te maken met schaduw of zon, met dal of top. Het waren ‘luchtzakken’ die ieder van een andere planeet leken te komen en niet met elkaar mengden.

Dezelfde verschillen zijn er in klimaat en vegetatie. Gisteren reed ik met Nishlyn en Mageshen naar de Kloof (spreek uit: Kloef), een uiterst dure suburb van Durban waar ze een gig moesten spelen op een feestje (verdomd goede jazzmuzikanten, by the way. Allebei.) In de 20 minuten die het duurt om er te komen stijg je zo’n 300 meter en boven aangekomen zie je andere planten, een andere bodem en voel je een andere lucht.

Als ik op de heuvelrug bij Howard College over de haven uitkijk, heb ik eenzelfde gevoel van ‘verbonden onverbondenheid’. De haven is heel dichtbij, je kan elk schip onderscheiden, en als je goed kijkt zelfs elke container op het schip, maar omdat je zo hoog zit lijkt het alsof je naar een poppenhaventje kijkt, een toneeldecor. Het is dichtbij en het is ver weg.

In de regenboognatie bespeur ik ook zo'n 'nabije verheid', zoveel culturen op een steenworp afstand en toch zo apart (ik heb er geen ander woord voor). Twee weken geleden danste ik in een Zoeloedorpje op mijn blote voeten naast de levenloze kop van een zojuist geslachte koe. Twee dagen later zat ik met Nishlyn in de jachthaven van Durban een exquise Thaise curry te eten. Afgelopen dinsdag was ik in een afgetrapt theatertje onder een snelweg met een maskandagroep aan het repeteren. En met de spierpijn van het dansen nog in mijn kuiten zat ik donderdagavond in de Victoriaanse City Hall van Durban naar Bruckners Zesde Symfonie te luisteren.

[Notabene. Bruckner. De provinciaalste aller Midden-Europese componisten. Had de goede man uit Linz kunnen bevroeden dat zijn immer aanzwellende seufzergolven ooit nog eens aan de kust van de Indische Oceaan opgevoerd zouden worden door het KwaZulu-Natal Philharmonic Orchestra?]

En gisteren op weg naar het feestje in de Kloof waren Nishlyn en ik alweer ons Oxbridge accent aan het oefenen (Nishlyn heeft een tijdje in Cambridge gezeten) – ‘Oh, hellooooww, old chap. How lavly to see you’ – want Mageshen had ons gewaarschuwd voor niet te overtreffen kakkineuzerigheid. Maar toen we aankwamen bleken we te gast te zijn bij afstammelingen van Duitse missionarissen (seit achtzehnfünfzig – ‘wir sprechen noch immer Hochdeutsch’) die alleen onder elkaar trouwen en hun kinderen naar Duitstalige scholen sturen. Ik heb de hele avond Duits gepraat!

Maar let wel [disclaimer]: mijn ervaring van 'dichtbije verheid' wordt bepaald door wat ik gewend ben: een Europese monocultuur (waarin ik nooit de moeite neem om met de imam op mijn Utrechtse straathoek te praten of met de Antilianen in Lombok). En mijn zintuiglijke waarneming van Zuid-Afrikaanse natuurlijke diversiteit is bepaald door een vergelijkbaar referentiekader: een plat land met een eenduidige vegetatie. Daardoor is het voor mij verleidelijk een parallel te trekken tussen natuur en cultuur. Maar wetenschappelijk gezien is er geen enkele basis voor. Hier is die parallel dus nadrukkelijk bedoeld als metafoor!

Jarenlange geïnstitutionaliseerde apartheid heeft een infrastructuur geschapen die het mogelijk maakt nooit uit je eigen ‘luchtzak’ te komen en je tussen de andere ‘luchtzakken’ door te bewegen zonder ooit iets met ze van doen te hebben. Die infrastructuur is voorlopig nog niet weg.

Het is een kwestie die me in dit land steeds opnieuw bezighoudt: wat moet je met die ‘luchtzakken’? De apartheid was een abberatie van een universeel menselijke behoefte ergens bij te horen, en dat ‘ergens’ te reduceren tot iets herkenbaars: Duitsheid, zuidelijk temperament, Zoeloevitalisme. Het zijn constructies, maar ze zijn wel gebaseerd op tastbare ervaringen. De een bezweert zijn angsten graag door naar Bruckners schoolmeestercontrapunt te luisteren, de ander slacht liever een geit. Het is maar net waar je je thuis bij voelt. Maar zodra die constructies als onveranderlijke entiteiten worden gezien, en ‘in stand gehouden’ moeten worden, worden ze problematisch.

Louise vertelde met afgrijzen over de poshe ‘Engelsen’ die al eeuwen geen Engelsen meer zijn, maar wel 10 keer per jaar naar London vliegen om daar te gaan shoppen, hun kinderen naar peperdure kostscholen sturen en geen benul hebben van wat er op hun eigen stoep in hun eigen land gebeurt. Daar ontlenen zij hun identiteit aan en Louise heeft met recht medelijden met ze.

De ‘Duitsers’ van gisteren waren ook een mooi portret. Ontzettend warme, gastvrije mensen, maar ze meenden het wel: wij spreken het échte Hochdeutsch, nog uit de 19^de eeuw. Nu weet ik toevallig behoorlijk veel van 19^de-eeuws Duits, want ik heb 5 jaar lang niets anders gelezen, en het Duits dat ik gisterenavond hoorde klonk mij niet als 19^de-eeuws Duits in de oren, al was het maar omdat het doorspekt was met Engelse woorden. En gelukkig maar; het betekent dat de Duitse enclave, ondanks de koekoeksklokjes aan de muur, het contact met de realiteit om zich heen niet verloren heeft. Een gaatje in de luchtzak. Pfffffffffff.

Skho Miya, lead singer van Abagquzeli, bij hun oefenruimte.

Het interieur van de City Hall van Durban (rechts Nishlyn en Mageshen).

Het uitzicht op downtown Durban, vanuit de City Hall.

Nishlyn en Mageshen in actie in een Beiers alpenhuis.

Meedoen

2008-09-16T11:17:00.000-07:00

Eerst even een leuk linkje. Om het egotripperijgehalte van dit blog nog even wat op te schroeven: http://www.ukzn.ac.za/UKZNonline/V2/17/issue17.htm. Wel een beetje naar onder doorscrollen. Komt rechtstreeks uit jouw achtertuin, Stéphanie. Misschien toch maar niet verkopen?

De foto's hieronder vormen andere koek. Hun bijdrage aan een mogelijk doel van zelfpromotie is twijfelachtig:

Wat is Barbara hier aan het doen? Dat weet ze zelf ook niet zo goed. Ze is aan het repeteren met de maskandagroep Abagquzeli. De lead singer van Abagquzeli staat erop dat ik 1 song met hun samen ga uitvoeren op het concert dat ze volgende week zaterdag geven in het BAT Centre (het Theater Kikker van Durban). Ik moet nog een manier vinden om me daar onderuit te lullen.

Bij muziek onderzoeken is het heel simpel: Je moet het zelf doen, anders heeft het weinig zin. Noten lezen, akkoorden horen, een idee hebben van een sonatevorm; je moet er zelf gewoon af en toe eens doorheen: met je oren, met je handen, met je adem en uiteindelijk misschien eens met je hoofd.

Dus om maskanda een beetje te begrijpen neem ik gitaarles van maskandi Shiyani Ngcobo. Dat is erg nuttig. Hij leert me in zijn groepsles kleine riffjes (2 snaren en 2 posities max, want anders raak ik de draad kwijt) en die riffjes breiden we langzaam uit met een derde snaar of een derde positie. Het is de basis van zo'n song. Ik speel de riff, heb hem na driekwart van de song ongeveer in mijn vingers, terwijl de andere leerlingen andere stemmen spelen, die ook uit die riff voortkomen maar meer omspeeld zijn, zowel melodisch als ritmisch. Niemand verveelt zich. Iedereen leert wat. En ik kan wat analytische gedachten gaan loslaten over hoe zo'n song in elkaar steekt.

Maar gitaar spelen is slechts één aspect van maskanda. Veel belangrijker is de dans. De dans is 'deep Zulu'. Daar gaat het om. Dus toen de lead singer van Abagquzeli mij uitnodigde om een hele dag bij hun repetitie te zijn hapte ik gretig toe. Maar ik moest wel meedoen natuurlijk. Anders is het niet leuk.

Zo gaat dat in Afrika. Denk maar niet dat je als publiek bij een concert lekker achterover kunt gaan zitten om onderhouden te worden. Refreinen zingen, meeklappen, laten weten dat je het nog leuk vindt. Dat is bij de meeste muziek (ook westerse popmuzieken) zo natuurlijk. Maar met mijn 'verinnerlijkte' muziekgenieting, waarbij ik gewend ben mensen een vernietigende blik toe te werpen als ze tijdens een concert op hun hoofd wagen te krabben, moest ik er even aan wennen.

Dus het was meedoen vandaag. Geen gezeur. En - afgezien van de lichaamsbeweging - was het nog leuk en leerzaam ook. De heterofonie van die muziek heb ik nu goed kunnen observeren (want meegedanst in verschillende patronen) en ik heb ook meegekregen hoe liedjes worden aangeleerd en overgedragen aan anderen (want zelf geleerd.)

Maar het blijft geen gezicht...

Lach

2008-09-15T09:09:00.000-07:00

Ik mag dan weinig ervaring hebben met etnografisch onderzoek; ik geloof wel dat het iets voor mij is. Contacten leggen, informatie loskletsen uit mensen, hun reacties observeren, opschrijven wat ik zie, ruik, voel en bovenal: hoor. En dan al die ethiek die erbij komt kijken. Bij historische muziekwetenschap zijn die knakkers toch allemaal dood, bij dit onderzoek zijn ze niet alleen in leven, maar soms ook mijn kennissen of vrienden. Hoe ga je om met informatie die je loskletst van je vrienden om er vervolgens je brood mee te verdienen?

Voor mijn ‘etnografisch dagboek’, dat ik parallel aan mijn blog bijhoud en dat alle hardcore wetenschappelijke informatie (not!) over mijn onderzoek bevat, kan ik het antwoord op die vraag nog even uitstellen. Ik schrijf gewoon alles op en beslis later wel wat publicabel is. Maar, zoals eerder aangekaart, is een blog onmiddellijke openbaarmaking.

Donderdag zat Nishlyn woedend aan de lunch. Hij was door een vertegenwoordiger van de universiteit (zijn werkgever) bestempeld als ‘een Indiër’. Ik begreep niets van zijn woede. ‘Waar doe je nou moeilijk over?’ zei ik. ‘Je BENT toch gewoon een Indiër?’ ‘Interesseert me niets’, zei Nishlyn, ‘ik wens niet in een hokje gestopt te worden.’

Later, toen ik met Nishlyn en Mageshen in de auto zat om naar de stad te gaan, vroegen ze me het rechtstreeks: ‘Is er dan iets specifieks Indiaas aan ons?’ Ik moest er nogal om lachen. Als ik met Mageshen en Nishlyn op stap ben, heb ik altijd het gevoel dat ik in een Bollywoodfilm terecht ben gekomen. ‘Jullie zijn verschrikkelijk Indiaas’ riep ik. ‘Allebei. En ik kan het weten, want ik ben in India geweest. Jullie niet.’ ‘Wat is er dan Indiaas aan ons’, vroegen ze me. Tja, daar moest ik even over nadenken.

Het Bollywoodgevoel komt vooral omdat Nishlyn en Mageshen zo’n leuk clownsstel zijn, de een lang en dun (Petruk zeg maar) en de andere, laten we zeggen, nogal kort en stevig (Semar). Ze zijn allebei jazzmuzikanten en ze verkopen de ene running gag na de andere, steevast gevolgd door een superhoge gierende lach. Precies diezelfde lach had een in Engeland geboren en getogen Indiase vriend van mij in Oxford.

‘Ik denk dat het vooral jullie lach is’, zei ik. ‘Is dat alles?’ vroegen ze me. Tja, met uiterlijke kenmerken kom je niet echt ver. Nishlyn heeft me zelf verteld dat hij zó donker is dat er ongetwijfeld eens of meer een neger(inne)tje door zijn genenpoel gewandeld is. Het verkopen van running gags is niet iets exclusiefs Indiaas, en de Petruk-Semar combinatie is Javaans, dus veel verder kwam ik niet met essentialiseren. Ze hebben niet eens een accent…

En daarom mag ik dit blog publiceren van Nishlyn (want informanten vraag je om toestemming, juist als ze je vrienden zijn): ik begin zijn woede namelijk wel een beetje te snappen. Niemand wil gereduceerd worden tot een wayangtypetje of een Bollywoodpersonage, behalve voor de grap. Voor Nishlyn is het ‘geklassificeerd’ worden als ‘een Indiër’ net zoiets.

Klassificaties zijn gebaseerd op een web van associaties van de klassificeerder. Mijn web van associaties bij het 'Indiër zijn', bijvoorbeeld, had weinig te maken met Nishlyn, Mageshen of India. Het had te maken met mijn eigen ervaringen: Engeland, Bollywoodfilms, grappenmakers, wayang kulit op Java, ...

Voor grappen zijn zulke associatiewebben prachtig, maar in een officiële setting (want dat was de setting waarin Nishlyn tot Indiër werd verklaard) zijn ze simplificerend en daarmee stigmatiserend. En dergelijke simplificaties hadden in apartsheidtijd gevolgen voor elke teen die je bewoog. De ridiculiteit was realiteit geworden.

En toch kun je hier best apartheidsgrappen maken, mits je iemand kent en weet dat ie het kan waarderen: laatst, toen we langs de suikerrietvelden reden, vroeg ik Nishlyn en Mageshen hoe het nu verder moet met de Zuid-Afrikaanse suikerindustrie nu al die Indiërs zomaar jazzmuzikanten mogen worden. Als wraak zei Nishlyn de volgende dag, toen ik hem van Lucy’s leven in apartheidsomstandigheden vertelde: ‘I’m sure they’re all lies.’ Het duurde een paar ijzingwekkende seconden voor ik doorhad dat hij me ertussen nam.

Shembe

2008-09-13T13:11:00.000-07:00

De doorsnee Europeaan (including me) denkt bij Zoeloes aan het soort rituelen dat ik vorige week beschreef: slachtingen, dansers, waarzegsters, grote trommels. Stereotieper kan het niet. Maar wat ik vandaag tegenkwam, laat zich niet zo makkelijk in een hokje plaatsen.

Selby, de taxichauffeur, toerde me vandaag door de KwaMashu en Inanda townships. Daar is een hoop over te vertellen (misschien morgen), maar het hoogtepunt was ongetwijfeld de Shembe Church. Het herinnerde me aan het feit dat een kerk niet in eerste instantie een gebouw is of een instituut, maar een samenkomst, een congregatie. Vaak in de open lucht.

Via de uitgestrektheid van de townships kom je geleidelijk in een gebied terecht met de hutjes en de koeien en het droge gras dat ik ook in Umkomaas en op het feest bij Pietermaritzburg had gezien. Je zit dan al een eind ten noord-westen van Durban. Daar is de weg naar de Shembe, op de top van een heuvel. Je kunt die weg voor een groot deel in een auto afleggen als je daar de materiële middelen voor hebt, maar op een gegeven moment moet je uitstappen en blootsvoets verder.

Ik kon niet wachten. Ik had in de desa bij Pietermaritzburg weer lekker een hele avond op mijn blote kakkies rondgehobbeld (na 15 jaar schoenen) en dat beviel me uitstekend. Als ik me als Universitair Docent Van Overseas niet had hoeven conformeren aan westerse sociale wenselijkheid dan zou ik mijn dagelijkse wandeling naar mijn werk ook het liefst blootvoets afleggen. Lopen is voor mij aanmerkelijk minder inspannend op blote voeten.

Wat is de Shembe? Ik weet het nog steeds niet. Een profeet die het lijden van Jezus Christus op zijn eigen manier vertaalt naar Zoeloegewoonten en rituele gebruiken. Zelfs het internet geeft geen uitsluitsel en het wikipedia-artikel is een sumiere stub. Een gigantische halleluja-pinkstergemeente, dat was de enige chocola die ik ervan kon brouwen. Met volgelingen uit heel zuidelijk Afrika: Mozambique, Botswana, Malawi, Swaziland.

De heuvel waar de Shembe leader woont, is een bedevaartsoord, waar mensen van ver hun tentjes opgezet hebben, vaak gemaakt van takken en papier. Ze bivakkeren er maanden. Een lange weg leidt naar zijn huis en daar hebben maar weinigen toegang toe. Maar Selby is een handige prater, heb ik gemerkt.

Toen we ons op onze blote voetjes meldden bij de weg naar boven, mocht ik niet verder. Ik had een spijkerbroek aan. Had ik dat geweten, dan had ik met liefde een van mijn lange rokken aangetrokken. ‘Please don’t feel offended’ zei de jongeman in het wit die mij het nieuws moest brengen. Natuurlijk ben ik niet offended, zei ik. En natuurlijk was er een oplossing. Een dame kon mij een mooie lap lenen die ze als een sarong om mijn middel wikkelde. Weg spijkerbroek. Ze stak haar beide duimen omhoog en ik mocht door.

De enige parallel die ik voor deze weg kon vinden was de Via Crucis en ik wist toen nog niet eens dat de Shembe iets met christendom te maken had. Langs de weg verkochten mensen van alles, van de rituele witte gewaden tot vaseline en sinaasappels. Uit luidsprekers klonken de preken van de Shembe leader in donderZoeloe; het zat tegen de pijngrens van mijn gehoor aan. De preken werden afgewisseld met muziek die ik ook niet thuis kon brengen.

Het was Zoeloe meerstemmigheid, gospel met zalvende hammondorgels, maar er zat niet de drive in die ik van die muziek ken. Het was 'aangelengd' met een drein die ik herkende van de oevers van de Ganges in India: Hare-Krishna gedram. In het idylische Rishikesh, aan de voet van de Himalaya, werd elke dag de schitterende zonsondergang verknoerd door snoeiharde Harekrishnarecitaties die voor even best aardig zijn, maar niet als ze via luidsprekers de hele Gangesvallei 'in bezit nemen'.

Maar hier nam de Zoeloe-gospel-HareKrishna-drein dus bezit van de 'Via Crucis'. Drommen mensen kwamen op blote voeten de heuvel af wandelen, want zaterdag is de (echte) Sabbath voor de Shembe en de officiële dienst was net voorbij.

Bijna boven op de heuvel, kwamen we bij een tuinhek, een heel ordinair tuinhek, dat afgespannen was met blauw plastic. Selby rammelde aan het hek net zo lang tot iemand open kwam doen en hij bleef net zo lang met die iemand praten tot het hek openging en we naar binnen mochten.

Daar was een ordinair woonhuis, niet veel beter dan de betere huizen in de township die we net gezien hadden en voor dat huis zaten zo’n 50 mannen op hun knieën op de grond met hun armen in de lucht ‘Amen’ te roepen.

Selby wenkte mij dicht bij hem te blijven en liep langs de massa naar het huis. Daar knielden we. De menigte verwijderde zich en alleen wij en een aantal andere oudere mannen en vrouwen bleven over. ‘Heb je wat geld?’ vroeg Selby. ‘Tien rand ofzo. Als je dat aan de leader geeft dan mag je een wens doen die zeker uitkomt. De laatste keer dat ik hier was heb ik een wens over mijn taxibedrijf gedaan en een paar weken later al kon ik een nieuwe auto kopen.’ Ik haalde een biljetje van 10 (90 eurocent) tevoorschijn.

Na een kwartier knielen besloot ik dat ik de Shembe leader ging vragen om een aantal fikse centimeters kraakbeen in mijn heupgewrichten. Maar het mocht niet zo zijn. De leader was niet thuis vandaag. We mochten onze 10 rand houden, maar werden ook weer naar het tuinhek gedirigeerd.

Terug de 'Via Crucis' af, de sarong weer teruggegeven aan de dame (met 10 rand als dank) en weer de auto in. Splinters uit mijn voetzolen gehaald. En teruggereden naar Mackaya Bella. Dat is nou toerisme. Even een kijkje nemen en weg ben je. Maar wat zit er allemaal achter deze ondefinieerbare beweging?

Factum, non genitum

2008-09-11T13:49:00.000-07:00

De geitjes van afgelopen zaterdag indachtig hapte ik vanmiddag met extra veel eerbied, maar ook met extra veel smaak, in mijn broodje spicy mutton wors, dat ik geregeld bij de Indiër voor Howard College haal. Ik wil nog steeds om sausage vragen, maar hier zeg je gewoon wors.

Het is me vaker opgevallen dat ik meer van iets geniet als ik weet waarvan het gemaakt is. Misschien ben ik toch een formalist in de muziekwetenschappelijke zin van het woord. Bij muziek werkt het voor mij in ieder geval zo. In Cantate BWV 131, Aus der Tiefe, zit een deel, [het tweede geloof ik (So Du willst),] waar een solo bariton een mooie lijn boven het continuo zingt, terwijl het koor een koraal zingt en een obligate hobo volkomen uit zijn dak gaat in een riff die je meer in de 20^ste dan in de 18^de eeuw zou situeren. Het is sowieso geweldig, maar als je eenmaal doorhebt hoe het in elkaar grijpt is het NOG veel mooier.

Gisteren gaf ik mijn eerste echte college hier. Tot nu toe had ik gezellig met Nishlyns mastersclubje meegedaan. Maar deze cursus is voor 2^de en 3^de jaars, en het moet over westerse muziekgeschiedenis gaan. OK, daar kunnen we voor zorgen.

Wekenlang heb ik naar niets anders geluisterd dan maskanda en jazz. En wat incidentele hiphop van Zosukuma’s hand.

De maskanda komt me aardig mijn neus uit (IV-V of I6, maar nooit I en dat is ook om gek van te worden). De jazz is een eye-opener, maar mijn klassieke roots mis ik verschrikkelijk. Ik snak naar wat Kampfff und Sieg met de goede oude dove Ludwig: ontwikkeling, richting, doel! Of een uurtje of vijf Morton Feldman, die met 3 noten toch heel wat anders doet dan die maskandi. Of een impromptu van Brahms voor het slapen gaan…

Arme Europeaan in de rimboe.

Maar het is in meerdere opzichten een zelfgekozen rimboe, want afgezien van het feit dat ik mijn postdoctorale fase had kunnen besteden aan een zoveelste analyse van een 19^de-eeuws meesterwerk en daarvoor nu in een stoffig archief in Duitsland had gezeten, is de bibliotheek van de voormalige Universiteit van Natal (elitair en wit) buitengewoon goed geoutilleerd op het gebied van de westerse muziek. Veel partituren, veel opnamen – voor het grootste gedeelte LP’s.

Ik wil wat Schubertliederen met de kinders behandelen en vond de twee grote LP-boxen met Schubertliederen van Dietrich Fischer-Diskau met Gerald Moore. Ik weet niet eens of het de beste opname is (misschien bestaat er wel een met Wolfgang Eschenbach, die ik altijd spannender vind), maar deze ligt me ontzettend na aan het hart. Met Henk kon ik er uren naar luisteren. Toch heeft de opname meer emowaarde dan alleen de herinnering aan een geliefde. En ik vroeg me af wat het was. Wat representeert die muziek voor mij?

Dat bracht me bij een moeilijkere vraag: is die muziek hier een fremdkörper? Ik nam wel eens klassieke muziek mee naar Indonesië, maar draaide het vervolgens nooit, want ik had er geen behoefte aan en als ik het opzette, zette ik het meestal zo snel mogelijk weer af. Daarom had ik nu geen moeite gedaan om wat klassieke mp3tjes op mijn computer te zetten.

[Hoewel Mozarts Klarinetconcert in de Keniaanse savanne van Out of Africa wel weer heerlijk is. Maar dat komt waarschijnlijk door de onweerstaanbare blauwe ogen van Robert Redford…. ]

Mind you, als ik deze fremdkörper-vraag aan Zuid-Afrikanen zou stellen zou ik ongetwijfeld beschuldigd worden van racisme en waarschijnlijk met recht. Elke bevolkingsgroep heeft het vanzelfsprekende recht om hier te wonen en zich op zijn manier uit te drukken. De implicatie dat de ene muziek hier beter zou passen dan de andere zou als gevaarlijke vorm van stigmatisering beschouwd worden.

Toch staat het verzamelde werk van Schönberg en Mozart hier in de bieb omdat een groepje Britten hier ooit Europa-onder-de-zon wilde spelen. En Europa zonder Mozart en Schönberg is geen Europa. Het is dus een vorm van cultureel imperialisme. De muziek eigent zich ruimte toe, bakent terrein af: hier is het van ons. Zoals de trom in het klein hutje afgelopen zaterdag bezit nam van de ruimte en macht uitoefende door de geluiden van de stervende geiten te overstemmen.

Veel is er nog niet veranderd na de fusie van de Universiteit van Natal en die van Durban-Westville. Ondanks het feit dat je op UKZN weinig witten ziet rondlopen, kreeg ik een klasje voor mijn neus dat voor 90% wit is (+ 1 zwarte operazanger), die allemaal uit de gegoede middenklasse komen en goed zijn ingewijd in klassieke muziek.

Het was een ontzettend leuke les, al zeg ik het zelf. Ik was bijna vergeten hoe leuk college geven is. Schubert, Papa Haydn, Brahms… We spelen lekker Europa-onder-de-zon.

Wilson's Wharf

2008-09-09T08:45:00.000-07:00

Elke dinsdag, als Nishlyn en ik onze masterstudenten weer eens opgezweept hebben meer te lezen, meer te schrijven en nog harder te werken, gaan we altijd naar Wilson's Wharf in de haven voor een smakelijke lunch bij de Bangkok Wok.

We hebben een vergelijkbare stijl van lesgeven waarbij we vooral zelf ontzettend enthousiast raken van wat er allemaal intellectueel voor het oprapen ligt in zo'n werkgroep: Theorizing music in society. Zo'n titel geeft nogal wat mogelijkheden en het is echt superleuk. Onze lieve studenten doen hard ons best ons bij te benen. Maar onze adrenalinelevels zijn dan altijd wel zo hoog opgelopen dat we de ruimte van de haven nodig hebben om weer een beetje af te koelen.

Dus dit is Nishlyn met op de achtergrond de skyline van Durban:

Maar bij die donkere mensen heb je een flits nodig in deze setting en ik heb mijn toestel nog niet zover dat ik hem kan dwingen te flitsen. 'You're too dark' zei ik dan ook toen ik de foto had gemaakt, waarop Nishlyn in gieren uitbarstte. Geen zorgen: we rijgen vaak de ene politiek-incorrecte grap aan de andere.

En hier dus allebei. Het was een heiige dag vandaag, heel warm en zonet, toen ik lekker op mijn veranda zat, begon het plotseling verschrikkelijk te stormen. Nu is de wind weer gaan liggen maar het is donker geworden. Etenstijd dus. Alweer. Lekker.

Lente

2008-09-08T10:58:00.000-07:00

Sinds een paar dagen heeft een eendenfamilie bezit genomen van 'mijn' zwembad. Een mama, een papa en zeven pluizige drijvende bolletjes die net uit het ei gekropen zijn. Het is immers lente.

'Mijn' zwembad wordt inmiddels ook bevolkt door andere zwemmers: studenten die gierend van de lach achter de kuikentjes aanzwemmen. De eendeouders kijken de aanwezigheid van het mensenvolk in 'hun' plas met gemengde gevoelens aan.

Zelf ben ik vooral bang ongelukken te veroorzaken. Stel je toch eens voor dat ik met mijn maaiende crawl een van die pluizebolletjes per ongeluk de diepte in zuig. Het slachten van een geit kan ik wel aanzien, maar zo'n ongeluk op mijn geweten hebben: ik zou er nachten niet van kunnen slapen.

Het beschermen van de kleintjes wordt bemoeilijkt door het feit dat ik niets meer kan zien. Het zwembadwater zit vol eendepoep. Nu zitten de Loosdrechtse Plassen ook vol met eendepoep, dus daarover maak ik me niet zo'n zorgen. Maar ik wil toch wel kunnen zien of ik geen eendejeugd overzwem.

De zorgen van een Visiting Scholar....

Vleesch

2008-09-07T06:56:00.000-07:00

Het werd toch geen strand, maar een feest bij Pietermaritzburg gisteren. Pietermaritzburg is een aaneenrijging van pompstations en gereformeerde kerken, dus ik wist niet of ik er wel zoveel zin in had. Weer aan lange tafels je bordje rijst leegeten en luisteren naar zelfvoldane sprekers en highschool koortjes. Dat had ik eigenlijk wel een beetje gezien.

Maar Zosukuma scheurde me in zijn zwarte merc met 150 kph naar Pietermaritzburg en daar stonden een paar van zijn luidruchtige hiphopvriendjes ons op te wachten om ons de weg te wijzen. Er zijn geen straatnamen in de dorpen, dus je komt er alleen als je iemand in je auto hebt zitten die weet naar welk huis je moet.

We reden op steeds smallere stoffige landweggetjes de heuvels in, een heel eind voorbij PMB. Ik voelde me lichtelijk ongemakkelijk met al die schreeuwende hiphoppers achterin...

Toen parkeerden we midden in de desa. Want dat was het: hutjes met koeien en kippen en geiten die in het zand wroetten. Een boom waaronder een paar oude mannetjes bier zaten te drinken. Een stevig vuur waaromheen jongere mannen zich warmden. Kinderen die mekaar achterna zaten. Ik was in een andere wereld.

Waar zijn de foto’s van dit landelijke tafereel, zul je denken. Die zijn er niet. ‘Hoe kun je nou je fototoestel vergeten’, riep Zosukuma toen we al op volle vaart op de snelweg zaten. ‘Ik dacht dat we naar het strand gingen’ zei ik en dan kun je echt geen fototoestel meenemen. Zelfs je slippers en je handdoek worden er onder je kont vandaan gestolen.

Geen foto’s dus en al toen we parkeerden, betreurde ik dat ontzettend. Het was zo fotogeniek. We gingen bij een van de huisjes op de stoep zitten, en kregen een bordje rijst met ranja. Ik baarde nogal wat opzien natuurlijk, maar ook Zosukuma was niet gewend aan zoveel aandacht. Hij is eigenlijk toch gewoon een Amerikaan met een Zoeloenaam, die een beetje Zoeloe spreekt (want volgens mij is zijn Zoeloe niet eens zo goed). Dus ik vond zijn positie ook erg interessant.

Veel mannen waren al behoorlijk dronken. De vrouwen zag je niet, die waren binnen bezig met het klaarmaken van de koe die net geslacht was. Dat hadden we gemist, want de koe moet geslacht worden voor de zon achter de heuvels wegzakt en hij was net verdwenen toen we parkeerden.

Het werd donker. In het TL licht voor de hutjes werd gelachen en gepraat zonder dat ik er iets van verstond. We dronken biertjes, we aten stukjes geroosterd vlees van de geslachte koe, meer mensen kwamen ons begroeten. ‘This is my aunt’, ‘this is my grandfather’.

Er was geen programma, het had nog de hele avond zo door kunnen gaan. Misschien gingen we nog wat doen vanavond; misschien ook niet.

Via een sanitaire stop kwam ik bij de vrouwen binnenshuis terecht, en ik kreeg de indruk dat ze zich een beetje verveelden. Mijn binnenkomst werd in ieder geval opgevat als een welkom leven in de brouwerij. We praatten wat en toen gingen we buiten een beetje rondlopen. Weer zonder aanwijsbaar doel. We hoorden tromgeroffel in een hutje verderop. Het was een rond hutje met een rieten dak (je ziet ze ook op de foto die ik van Umkomaas gemaakt heb). ‘Do you want to take a look?’ werd me gevraagd en we gingen naar binnen.

Daar hing de koe die bij zonsondergang geslacht was. In volle bloederige glorie. Zes gevilde stukken hingen aan een balk: ribbenkast, hammen, schouders, darmvel. Op de grond lag zijn kop, en zijn vier poten met hoeven er nog aan. In een blauwe plastic teil dobberden zijn organen.

Naast de koe danste een man op de slagen van een enorme trom die te klein leek voor het minuscule hutje. Het was oorverdovend. Op de grond zaten de dorpelingen, de vrouwen en kinderen aan de ene kant van de danser, de mannen aan de andere kant.

Hierop was het wachten geweest dat geen wachten was. Of misschien is dat alleen mijn teleologische/doelgerichte denkwijze. Misschien was het dansen wel niet gebeurd en hadden we allemaal de hele avond buiten onder het TL licht staan hangen en kletsen. Er waren genoeg mensen die dat bleven doen (onder wie mijn goede vriend Zosukuma). Hij had het al zo vaak gezien.

Maar wij voegden ons bij de vrouwen op de grond en klapten mee op het ritme van de trom. We keken naar het wilde stampen van de danser en naar de stok in zijn hand waarmee hij de stukken koe leek te bezweren.

Op dat moment was ik blij dat ik mijn fototoestel niet bij me had. Ik had alleen maar lopen klikken en dat had een afstand geschapen zonder dat ik maar iets had kunnen vastleggen van de ervaring zelf. Van de lange draden vlees tussen mijn tanden. Van de warme lijven van de vrouwen en kinderen die overal tegen me aan en op mijn schoot zaten. Van het opdwarrelende stof aan de voeten van de danser. Van het geluid van die oorverdovende trom. Van de kleur van het vlees dat gedurende de avond langzaamaan donkerder werd. En van de dikke geur van beestenbloed.

Hoewel mannen en vrouwen gescheiden zaten en de hele avond gescheiden hadden gesocialiseerd, hadden ze in het dansen een volstrekte gelijkwaardigheid. Mannen en vrouwen dansten door elkaar heen met dezelfde passen.

Een mooie indruk van de dans krijg je in de eerste 40 seconden van dit filmpje: http://nl.youtube.com/watch?v=orm26nfxaUQ. Die rare pakjes zijn denk ik voor de toeristen, want de dansers gisteren droegen gewoon een spijkerbroek en een T-shirt. Maar de trom is dezelfde. En je moet vooral goed letten op de uithalen met het gestrekte been.

Terwijl eerst alleen de sangoma (tovernares/orakel/geneesvrouw) en een paar dansers met hoofdtooien dansten, gingen later op de avond ook andere aanwezigen dansen. Om de beurt, want er was weinig ruimte in het minuscule hutje vol mensen.

En het kon niet uitblijven. Ook ik moest eraan geloven. Na 10 keer nee gezegd te hebben, liet ik me onder groot gejuich naar de dansvloer duwen. En ik besloot er voor te gaan. Naast de ribben van de dode koe deed ik de gestrekte-been-pas. Ik had die vaak genoeg gezien want maskandagroepen doen hem ook. Maar ik kan mijn versleten heup natuurlijk lang niet zo hoog optillen als zou moeten.

Toch was het geweldig. Elke keer als je je gestrekte been met kracht op de vloer laat neerkomen geeft de drummer een enorme extra slag op zijn trom. Na een tijdje denk je dat je zelf dat geluid maakt. De menigte was uitzinnig. En ik ook.

De waardering voor mijn deelname bleek uit vanalles. Maar vooral uit het feit dat ik een paar minuten later gehaald werd door een van de meiden omdat grootmoeder me wilde zien. Ik liep met haar mee naar weer een volgend rond hutje, waar vrouwen in een kringetje aan het kletsen waren. Er werden telefoonnummers uitgewisseld want ik MOEST terugkomen en toen, zonder dat duidelijk was dat er iets stond te gebeuren, stonden alle vrouwen op en liepen terug naar de danshut. Ze namen mij aan de hand mee.

Het dansen in de hut was opgehouden. Op de plek waar gedanst was stonden nu twee geiten. Elke geit werd vastgehouden door twee mannen. De een hield hun hoorns vast, de ander hun achterpoten. Het was duidelijk wat er met de geiten ging gebeuren.

Ik weet niet of ik veel keus had gehad, maar ik besloot dat ik het wilde zien. Ik houd van vlees, maar ik heb alleen in een ver verleden van grote afstand in Indonesië iets van een slachting meegekregen.

In Nederland realiseren we ons allang niet meer wat er voor nodig is om vlees te bemachtigen. En de mensheid zou nog steeds de herseninhoud van deze twee arme geitjes hebben als we op een gegeven moment in onze evolutie niet van kevertjes eten waren overgestapt op konijntjes en koeien.

Vegetarisme is een luxe van westerse landen. In een ontwikkelingsland ben je wel gek om een stuk vlees te laten lopen omdat het zielig is. Zitten mijn vegetarisch etende vrienden al op de kast? Ik ben alleen mijn keuze van gisteravond aan het verdedigen hoor.

Er werd gezang aangeheven. De sangoma ontstak kruiden op een schoteltje en hield die onder de koppen van de geitjes. Er werd op een enorme toeter geblazen. De trom hernam zijn monotone roffel.

Ik wilde zien wat er gebeurde, maar de menigte begon uitzinnig te dansen en onttrok het meeste aan het zicht. Ik probeerde dichterbij te komen, maar daarvoor moest ik meedansen en niet omvallen en intussen kijken. Ik kon zien dat de keel van het geitje doorgesneden werd en dat hij daarna omhoog gehouden werd om leeg te bloeden. Toen dat bij beide geiten gebeurd was, ging de menigte weer zitten. De trom hield op. Het werd stil.

Ik geef het toe. Het was een messy bussiness en allerminst snel en pijnloos. Ik meen zelfs (maar weet het niet zeker) dat er nog een geit aan het stuiptrekken was toen het villen al begonnen was. De vloer waar ik nog geen uur geleden mijn blote voeten met klappen had laten neerkomen was nu doordrenkt met bloed. Een van de organen sprong open tijdens het verwijderen en de inhoud spoot in de gezichten van de slachters.

Grootmoeders, dronkelappen, peuters, iedereen keek toe hoe de dieren ontleed werden. Niemand riep ‘Bah wat vies’ of ‘Ahhh wat zielig’, en ik zal je wat vertellen: daardoor was het ook niet vies en niet zielig. Het is maar net wat je zielig vindt. Ooooh, jongens, ik word zo'n afschuwelijke cultuurrelativist...

Maar er hing wel een gewijde sfeer. Het was niet niks. Voor niemand niet. De goden werden nogmaals bedankt. Ngiyabonga. Ngiyabonga. De darmen van de geiten werden geïnspecteerd en daarna om de hoofdtooi van de sangoma gewikkeld. De rest van de geiten werd bij de koe aan de balk gehangen. Dit is wat er voor nodig is om vlees te krijgen, dacht ik. En het is niet niks. Maar het hoort bij een mensenleven.

Als ik ooit nog eens een dictatuur vestig in Nederland, dan stel ik de regel in dat iedereen zoveel vlees mag eten als ie wil, zolang ie het eigenhandig slacht. Dan zijn we in een klap zowel van de bio-industrie als van de dreigende obesitasepidemie af. Ik denk wel dat ik zelf dan voor de rest van mijn leven kip zou moeten eten. Grotere beesten durf ik niet aan. Niet met eigen handen.

Merc

2008-09-06T05:56:00.000-07:00

Ik krijg de laatste dagen nogal wat verontruste mails van mijn liefhebbende vrienden op het noordelijk halfrond. Ze zien mij de hele tijd online. Dat klopt, ik ben ontzettend veel online. Ik zit toch niet in Afrika om de hele tijd achter een beeldscherm weblogs te schrijven? Dat klopt ook. Ik schrijf weblogs alleen ’s avonds of op een rustige zaterdagmiddag. Ik vind het een prettige oefening; elke dag een stukkie; en proberen er niet al te veel tijd aan te besteden.

Wat doe ik dan de rest van de tijd online? Ik zou olifanten moeten schieten en in de Indische Oceaan moeten zwemmen. Werken, beste mensen, werken. Ik zit hier gewoon op een kantoor. Zonder uitzicht, net als in Utrecht. Mensen te bellen, interviews uit te werken, papers in elkaar te draaien en ook nog colleges voor te bereiden.

Nu wordt dit blog zowel door mijn vrienden als mijn collega’s gelezen, dus de laatsten zullen nu de gelegenheid te baat grijpen om mij met allerlei werkvragen van het noordelijk halfrond te bestoken. Maargoed. Dat moet dan maar.

Maar in het weekend wil ik de boel hier natuurlijk gaan ontdekken. Dus ik was gistermiddag behoorlijk sagerijnig toen Selby het liet afweten. We hadden toch vorige week duidelijk afgesproken dat we zaterdag (vandaag) naar de townships zouden gaan. Hij zou me naar hostels brengen waar muziek wordt gemaakt. Maar toen ik hem belde om te vragen wanneer we zouden vertrekken kon hij zich voor vandaag niet vrijmaken. Er was kennelijk toch geen afspraak. Zondag dan misschien? Zondag ook niet. Volgende week is beter.

Een heel leeg weekend. Niet dat ik niets te doen heb. Ik heb nog uren tape te transcriberen en het Tijdschrift voor Muziektheorie in elkaar te zetten. Maar dat ga ik niet in mijn vrije weekend in Afrika zitten doen. ‘All work and no play makes Brabra a dull girl’. Dus ik struinde het internet af op zoek naar leuke touroperators die me op een dagje niet al te toeristische township zouden kunnen trakteren.

Toen belde Mysista. Ik ontmoette haar in Umkomaas vorige week en ze heet echt Mijnzuster. Haar drie oudere broers waren zo blij dat ze eindelijk een zusje hadden dat dat haar naam werd. ‘Hi’ riep ze. ‘Remember me?’ Natuurlijk zei ik. Hoe kun je zo’n naam vergeten. ‘You’re in the newspaper’ gierde ze. ‘Echt waar’, riep ik, ‘welke dan?’ ‘De Zoeloekrant natuurlijk’, zei ze, ‘UmAfrika. Kom je binnenkort eten?’ ‘Graag’ zei ik en toen hing ze op. John kocht een UmAfrika voor me: een hele pagina over de ‘unveiling’ van wijlen Professor Kunene, met foto’s van alle bobo’s en dus ook van mij want ik ben wit. Hoera.

[Klik op de afbeelding voor uitvegroting. Ik sta op het onderste plaatje, tweede van rechts, nogal duf. Mysista staat op het plaatje boven mij (links), en links daarvan is een plaatje van de familie van Professor Kunene met helemaal links Zosukuma.]

Een uurtje later belde Zosukuma, de zoon van Professor Kunene en de neef van Madala. ‘Hi’, riep hij, ‘remember me?’ Natuurlijk, blufte ik, want ik had zoveel mensen gezien; ik wist het gewoon niet meer. ‘Do you feel like dinner?’ riep hij. Hij belde op het juiste moment. Ja leuk zei ik. Ik ben er over 20 minuten zei hij. 20 minuten betekent in dit land een uur; en soms betekent het langer en soms ook korter.

Maar een uur later reed er dus een gigantische glimmende zwarte mercedes voor de deur van Makaya Bella. Wow. Stiekem ben ik dan toch een echt meisje. Het voelt lekker om in zo’n ding te stappen en rondgereden te worden. En Zosukuma is een echte gentleman. Hij heeft me ouderwets mee uitgenomen, alles betaald, alle deuren voor me open gehouden. En hij is bovendien echt een interessante persoon.

Onder het eten vertelde Zosukuma dat ie in Los Angeles is opgegroeid, omdat zijn vader tijdens de apartheid in ballingschap leefde en een vakgroep voor Afrikaanse talen had opgezet aan UCLA. Hij had in Engeland, Duitsland, Frankrijk en Spanje gewoond, en toen hij in de jaren 80 terugkwam naar Zuid-Afrika woonde hij in Kaapstad in een township terwijl hij ook naar een superelitaire joodse school ging. Nu heeft ie een alternatief record label, Unreleased Records, in Joburg.

Waar komt dan toch die gigantische mercedes vandaan? Ik durfde het niet te vragen, maar hij zei iets vaags over werkzaamheden voor de filmindustrie. Hmmmm.

Al pratende kwamen we erachter dat we een erg vergelijkbare opvoeding hebben gehad: altijd rondreizen, ouders die zowel academici als actievoerders zijn (zijn vader richtte het ANC-kantoor in Londen op). We delen een zekere mate van ‘wereldburgerschap’, om dat vage woord maar even te gebruiken.

Vanmiddag gaan we met een paar van zijn vrienden naar het strand. Althans, dat is het plan, het is vanmorgen al drie keer veranderd. Hij vond het absurd dat ik nog niet aan het strand geweest ben, en dat is het ook natuurlijk. Morgen misschien de township. Of volgende week...